ΔΡΟΜΟΙ

Ο Θεός…

… είναι κάτι που δεν υπάρχει τίποτα μεγαλύτερο από αυτό (God is that which
nothing is greater than). Με αυτή τη φράση, ο Άνσελμος αποδείκνυε την ύπαρξη
του Θεού. Το φαινομενικά ακλόνητο επιχείρημα του αγίου του ενδέκατου αιώνα
σημάδεψε τον Μεσαίωνα και ακόμη και σήμερα προκαλεί μεγάλες σκοτούρες. Γιατί,
αν αναλύσουμε τη φράση του, ακόμη και ο ίδιος ο Άνσελμος παραδεχόταν πως στην
ουσία «υπάρχει» κάτι μεγαλύτερο από τον Θεό: το τίποτα. Η αγωνία για το τίποτα
απασχόλησε βασανιστικά τη δυτική σκέψη για τρεις χιλιετίες. Έλληνες φιλόσοφοι
και μεσαιωνικοί θεολόγοι το φοβούνταν το ίδιο. «Η φύση αποστρέφεται το κενό»,
είπε ο Αριστοτέλης και έκοψε τη συζήτηση για τα επόμενα 2.000 χρόνια.

Οι επιστήμονες…

… σήμερα έρχονται να πιστέψουν πως το τίποτα είναι το θεμέλιο του παντός, το
υπόστρωμα που πάνω του «χτίζεται» η ύλη. Αντίθετα, για την ιουδαιοχριστιανική
παράδοση, το τίποτα ήταν η αντίθεση του Θεού. Για τον Άγιο Αυγουστίνο ήταν ο
διάβολος. Η ύπαρξη τού τίποτα προ της Δημιουργίας υπονοούσε πως κάτι έλειπε
από τον Θεό πριν πλάσει το σύμπαν ­ πράγμα αιρετικό. Γι’ αυτό είπε: το σύμπαν
δεν δημιουργήθηκε στον χρόνο, αλλά «μαζί με» τον χρόνο, δηλαδή ο Θεός
δημιούργησε τον κόσμο και τον χρόνο. Δεν υπήρχε «τίποτα» προ της Δημιουργίας,
αφού δεν υπήρχε «προ». Κάτι παρόμοιο είπε 1.500 αργότερα ο φυσικός Στίβεν
Χόκινγκ στη «Σύντομη ιστορία του χρόνου».

Ο τρόμος…

… της δυτικής σκέψης μπροστά στο κενό ­ horror vacui ­ δεν συναντάται σε
άλλους πολιτισμούς. Ιδιαίτερα στους Άραβες, τους Κινέζους και τους Ινδούς, το
τίποτα είναι κάτι αποδεκτό, κάτι που μάλιστα εορτάζεται. «Οι ισλαμιστές
καλλιτέχνες βλέπουν το κενό σαν κάτι που ζητάει την πλήρωσή του», γράφει ο
Τζον Μπάροου στο «Βιβλίο του μηδενός» (εκδ. Pantheon). Αυτό ακριβώς εκφράζουν
τα γεωμετρικά σχήματα στα τζαμιά τους. Οι βουδιστές σέβονται βαθιά το κενό και
επιζητούν την ένωσή τους με τη μοναδική πραγματικότητα της ανυπαρξίας. Στη
Δύση, εκεί που το μηδέν αποκτά «υλική» υπόσταση είναι στα τεφτέρια των
εμπόρων: στους ισολογισμούς τους, ανάμεσα στα έσοδα και τα έξοδα, το μηδέν
γίνεται πραγματικός αριθμός ­ ακόμη πιο πραγματικός μετά την επινόηση των
αρνητικών αριθμών. Το πιο εντυπωσιακό και αινιγματικό στοιχείο των μαθηματικών
παραμένει το ότι όλοι οι αριθμοί προκύπτουν εκ του μηδενός.

Η καρδιά…

… της λήθης δεν γνωρίζουμε πού χτυπά, μας θυμίζει ενοχλητικά ο Σαρτρ που
βάζει το δικό του μηδενικό στην ανθρώπινη ύπαρξη. Ο Αϊνστάιν «επιτρέπει» την
ύπαρξη κενών συμπάντων: χώρων και χρόνων κενών ύλης και ενέργειας ­ ο εφιάλτης
του Άγιου Αυγουστίνου. Μα εκεί που κοντεύουμε να πιστέψουμε πως «είδαμε» το
κενό, έρχονται άλλοι επιστήμονες να μας πουν πως δεν υπάρχει πραγματικά, πως
είναι γεμάτο εφήμερα δαιμόνια, «εικονικά» σωματίδια που μέσα του χοροπηδάνε.
Κάθε φορά που νομίζουμε πως βρήκαμε το «τίποτα», έρχονται να μας πουν πως
είναι «κάτι». Ξαναγυρίζουμε έτσι στον Αριστοτέλη ­ που γελάει τελευταίος ­ και
στο ότι το πραγματικό κενό, το πραγματικό «τίποτα», δεν είναι παρά μια
αυταπάτη.