Ο πόλεμος των μνημείων

Οι αντιδράσεις. Οργισμένοι ινδουϊστές διαδηλώνουν στο Νέο Δελχί κατά της καταστροφής των ιστορικών αγαλμάτων από τους Ταλιμπάν

Τον στίχο του Γιώργου Σεφέρη για τα «αρχαία μνημεία και τη σύγχρονη θλίψη»
υπενθύμισε η απόφαση των Ταλιμπάν να ανατινάξουν τους δύο Βούδες στο Μπαμιάν.

Η καταστροφή των δύο αγαλμάτων στο μακρινό Αφγανιστάν δεν είναι η μοναδική
περίπτωση που αρχαία μνημεία πέφτουν θύματα εθνικών, θρησκευτικών ή πολιτικών
συγκρούσεων. Η Ιστορία βρίθει από λεηλασίες και καταστροφές, των οποίων
μάλιστα η μνήμη παραμένει ανεξίτηλη. Παραμονές της επίσκεψης του Πάπα Ιωάννη
Παύλου στην Αθήνα, δεν αναμένουν κάποιοι από το Βατικανό να ζητήσει συγγνώμη
από την Ορθόδοξη Εκκλησία για την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους
Φράγκους το 1204;

Στο Ντουμπρόβνικ

Αν ο ακρωτηριασμός των αγαλμάτων του Βούδα προκάλεσε παγκόσμια αίσθηση, είναι
γιατί θρυμμάτισε την εντύπωση ότι η ανθρωπότητα είχε αφήσει πίσω της τέτοιου
είδους βάρβαρες παρορμήσεις. Είναι όμως έτσι; Μια ματιά σε πρόσφατα γεγονότα
το διαψεύδει ­ αρχίζοντας από τη γειτονιά μας.

Δεν βομβάρδισαν οι Σέρβοι το 1991-93 το Ντουμπρόβνικ, προκαλώντας σοκ στις
πρωτεύουσες της Δυτικής Ευρώπης; Την ώρα που οι διανοούμενοι του Παρισιού
οργανώνονταν για να μεταβούν στη γραφική πόλη των Δαλματικών Ακτών και να
σχηματίσουν ανθρώπινες αλυσίδες γύρω από κτίρια με ιστορική αξία, ο στρατός
του Βελιγραδίου έβαλε αδιακρίτως κατά κροατικών στόχων, ανθρώπων ή μνημείων.
Το 60% των κτιρίων του «κοσμήματος της Αδριατικής» καταστράφηκαν από τo
σερβικό πυροβολικό, ενίοτε σε ζωντανή μετάδοση του CNN. Τα ίδια έγιναν τα
πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’90 και στη Βοσνία. Δεν βρέθηκε στη γραμμή του
πυρός η περίφημη τοξοειδής γέφυρα στο Μόσταρ; Κτισμένη το 1566 από τους
Οθωμανούς πάνω στον ποταμό Νερέτβα επιβίωσε των Σέρβων, αλλά κατέρρευσε αφού
δέχθηκε εξήντα κροατικές οβίδες.

«Σύγκρουση πολιτισμών»

Η προκατάληψη… Ο υπουργός Εξωτερικών των Ταλιμπάν Ουακίλ Αχμάντ Ματαουακίλ ανακοίνωσε ότι η κυβέρνησή του αποφάσισε να κλείσει τα γραφεία του BBC στην Καμπούλ, γιατί μετέδιδαν προκατειλημμένα ρεπορτάζ

Η αναφορά στη διάλυση της πρώην Γιουγκοσλαβίας είναι χρήσιμη. Οι συγκρούσεις
Σέρβων, Κροατών και Μουσουλμάνων της Βοσνίας ήταν κυριολεκτικά «βούτυρο στο
ψωμί» αναλυτών όπως ο Σάμιουελ Χάντιγκτον που βλέπουν τον μετα-ψυχροπολεμικό
κόσμο ως «σύγκρουση πολιτισμών». Αυτονόητο είναι ότι στις πολιτισμικές
συγκρούσεις τα μνημεία βρίσκονται στην πρώτη γραμμή, γιατί λειτουργούν ως
σύμβολα. Η περίπτωση των Ταλιμπάν είναι χαρακτηριστική. Το καθεστώς της
Καμπούλ έχει ασπασθεί μια ακραία εκδοχή ισλαμισμού και βρίσκεται σε πόλεμο με
τις άλλες θρησκείες.

Στη χριστιανική Δύση εξάγει τρομοκρατία, υποθάλποντας τον Οσάμα Μπιν Λάντεν.
Στους βουδιστές επιφυλάσσει την καταστροφή των θρησκευτικών και πολιτισμικών
τους συμβόλων. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, το μήνυμα είναι σαφές.

Η ανατίναξη των μνημείων είναι ακραία πράξη. Προηγείται η αναμέτρηση για την
κατοχή τους. Ισραηλινοί και Παλαιστίνιοι είναι εγκλωβισμένοι ανάμεσα στα
αρχαία μνημεία της Ιερουσαλήμ. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι δύο κοινότητες
διεκδικούν τους ίδιους ναούς ως λατρευτικούς χώρους. Δεν ήταν η καλά
υπολογισμένη επίσκεψη του Αριέλ Σαρόν σε ναό στην παλιά πόλη, για την
κυριότητα του οποίου ερίζουν Παλαιστίνιοι και Εβραίοι, η οποία προκάλεσε
αιματηρά επεισόδια και τίναξε στον αέρα την ειρηνευτική διαδικασία τον
περασμένο Σεπτέμβριο;

Στην Ιερουσαλήμ, πάντως, τα θρησκευτικά μνημεία δεν είναι θύματα, αλλά όμηροι
της σύγκρουσης των δύο κοινοτήτων: Ισραηλινοί και Παλαιστίνιοι τα διεκδικούν,
άρα καμία πλευρά δεν ενδιαφέρεται να τα καταστρέψει.

Ο Κόκκινος Στρατός και η χαμένη Βίβλος

Αν και η ερμηνεία αυτή θα ήταν ελκυστική, η εμπλοκή των μνημείων σε ανθρώπινες
συγκρούσεις δεν είναι υπο-προϊόν του τέλους των ιδεολογιών. Στον Δεύτερο
Παγκόσμιο Πόλεμο, οι ναζί λεηλάτησαν έργα τέχνης μεγάλης αξίας
(συμπεριλαμβανομένων και ελληνικών αρχαιοτήτων) από τις χώρες που κατέκτησαν.
Πολλά από αυτά, μαζί με άλλα που ανήκαν στη γερμανική πολιτιστική κληρονομιά,
περιήλθαν στα χέρια του Ρώσων, με εντολή του Ιωσήφ Στάλιν, όταν ο Κόκκινος
Στρατός κατέλαβε το Βερολίνο. Τα περισσότερα χάθηκαν για δεκαετίες σε αποθήκες
σοβιετικών ινστιτούτων. Όταν μία από τις περίφημες Βίβλους του Γουτεμβέργιου
παρουσιάστηκε το 1995 σε έκθεση στη Μόσχα για τα χίλια χρόνια από την
Αποκάλυψη του Ιωάννου (με συνδιοργανωτές ρωσικά μουσεία και την ελληνική
πρεσβεία), ο Γερμανός μορφωτικός ακόλουθος έφθασε από τους πρώτους και είχε
κυριολεκτικά κολλήσει το πρόσωπό του στη γυάλινη προθήκη.

Εκτός από τις λεηλασίες, δεν έλειψαν και οι καταστροφές μνημείων κατά τον
Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Σύμμαχοι δεν δίστασαν να βομβαρδίσουν με
εμπρηστικές βόμβες τη Δρέσδη ή το Τόκιο αδιαφορώντας για απώλειες ανθρώπων ή
ιστορικών κτιρίων, με πρόθεση να δώσουν ένα μήνυμα. Υπάρχουν όμως και
αντίστροφες περιπτώσεις. Το 1968 στο Βιετνάμ, η αντεπίθεση Τετ των Βιετκόγκ
περιέλαβε και την ιστορική πόλη Χουέ. Οι μάχες με τους Αμερικανούς πεζοναύτες
κράτησαν ένα μήνα και κατέστρεψαν πλήρως τα μνημειακά κτίρια, αλλά το μήνυμα
των Βιετκόγκ ήταν σαφές. Προκειμένου να εκδιώξουν τους Αμερικανούς ήταν
διατεθειμένοι να δουν ακόμη και την πολιτιστική κληρονομιά της χώρας τους να
καταστρέφεται.

Συμπερασματικά, θα μπορούσε να πει κανείς ότι τα μνημεία ανέκαθεν εμπλέκονταν
και απ’ ό,τι φαινεται θα συνεχίσουν να εμπλέκονται σε συγκρούσεις, γιατί η
συμβολική τους αξία τα κάνει να λειτουργούν ως σημαίες.