Οι ιδιωτικοποιήσεις δεν είναι πανάκεια

<

Τα σοβαρά προβλήματα που δημιουργήθηκαν με την έλλειψη ηλεκτρικού ρεύματος
στην Καλιφόρνια και την ιδιωτικοποίηση των βρετανικών σιδηροδρόμων
αποδεικνύουν ότι πολλές φορές οι άνθρωποι της εξουσίας είναι δέσμιοι της
ιδεολογίας. Πριν από αρκετά χρόνια οι υπηρεσίες αυτές θεωρούνταν φυσικά
μονοπώλια. Στις Ηνωμένες Πολιτείες την παροχή τους αναλάμβαναν ιδιωτικές
επιχειρήσεις που τα τιμολόγιά τους καθορίζονταν από κρατικές εποπτικές αρχές,
ενώ στην Ευρώπη παρέχονταν από κρατικές επιχειρήσεις.

Από τις αρχές της δεκαετίας του ’80, ωστόσο, αυτές οι ιδιωτικές και κρατικές
μονοπωλιακές επιχειρήσεις έγιναν σε πολλές περιπτώσεις γραφειοκρατικές και
αναποτελεσματικές, φορτώθηκαν με πλεονάζον προσωπικό και κατέληξαν αδιάφορες
στις ανάγκες του καταναλωτή. Η κατάσταση αυτή προκάλεσε μεγάλο ενθουσιασμό για
τις λύσεις που εφήρμοσαν η Μάργκαρετ Θάτσερ στη Βρετανία και ο Ρόναλντ Ρήγκαν
στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η λύση της ιδιωτικοποίησης βασίστηκε σε ένα μεγάλο και πειστικό οπλοστάσιο
επιχειρημάτων. Τα επιχειρήματα αυτά, όμως, σε πολλές περιπτώσεις δεν
περιελάμβαναν και μια ρεαλιστική ανάλυση για τον τρόπο που θα λειτουργούσε η
ιδιωτικοποίηση. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα ιδιωτικοποίησης των
κρατικών περιουσιακών στοιχείων της Ρωσίας.

Παράλληλα, στη Δύση, η ιδεολογία της ιδιωτικοποίησης εφαρμόστηκε σε
περιπτώσεις όπου η κοινή λογική έδειχνε ότι η αποτελεσματικότητα αυτής της
λύσης δεν ήταν δεδομένη. Δημόσια περιουσιακά στοιχεία στη Ρωσία, τη Δυτική
Ευρώπη και άλλα μέρη του πλανήτη πουλήθηκαν στον ιδιωτικό τομέα και για έναν
άλλο λόγο. Την αύξηση των εσόδων των κυβερνήσεων. (Ένας πρώην Βρετανός
πρωθυπουργός, ο Χάρολντ Μακμίλαν, περιέγραψε αυτήν την τακτική ως πώληση της
οικογενειακής περιουσίας). Τα κεφάλαια που εξασφαλίστηκαν από τις πωλήσεις
χρησιμοποιήθηκαν στη συνέχεια από τις κυβερνήσεις για την επανεκλογή τους.

Τρανά παραδείγματα αυτής της πρακτικής είναι η αποτυχία της ιδιωτικοποίησης
στη βιομηχανία ενέργειας της Καλιφόρνιας και τους βρετανικούς σιδηροδρόμους. Η
αποτυχία είναι ολοκληρωτική. Ωστόσο, οι θιασώτες των ιδιωτικοποιήσεων
αρκούνται να πουν ότι δεν έγιναν με τον σωστό τρόπο και ότι δεν εφαρμόστηκαν
πλήρως. Το ότι η λύση της ιδιωτικοποίησης μπορεί να μην ήταν η σωστή δεν
ακούγεται σχεδόν από κανέναν.

Στην περίπτωση της Καλιφόρνιας υποστηρίζεται από διάφορες πλευρές ότι οι
κρατικές αρχές (στη σχετική διαμάχη αποκαλούνται σοσιαλίζοντες γραφειοκράτες)
απελευθέρωσαν τη χονδρική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά δεν έκαναν το ίδιο
και με τη λιανική αγορά. Ο Πολ Κρούγκμαν, καθηγητής του Ινστιτούτου
Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ), έγραψε σε πρόσφατο άρθρο στους “Τάιμς της
Νέας Υόρκης” ότι οι τιμές λιανικής του ηλεκτρικού ρεύματος πάγωσαν ύστερα από
σχετικό αίτημα των προσφάτως ιδιωτικοποιημένων επιχειρήσεων παραγωγής
ενέργειας. Το ζήτησαν αυτό προκειμένου να προστατεύσουν τα έσοδά τους όταν οι
τιμές στη χονδρική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας θα έπεφταν. Αυτό άλλωστε έλεγε η
ιδεολογία των ιδιωτικοποιήσεων. Ο ανταγωνισμός στη χονδρική αγορά ενέργειας θα
πίεζε τις τιμές. Ωστόσο, συνέβη ακριβώς το αντίθετο. Οι τιμές χονδρικής της
ηλεκτρικής ενέργειας εκτοξεύθηκαν και οι παραγωγοί της πραγματοποίησαν
απίστευτα κέρδη που σε μερικές περιπτώσεις άγγιζαν σε αύξηση το 700% σε σχέση
με τον προηγούμενο χρόνο. Το αποτέλεσμα ήταν η εκδήλωση χαοτικών ελλείψεων
ηλεκτρικής ενέργειας, γενικευμένων μπλακ άουτ και η πιθανότητα το αμερικάνικο
Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν να συρρικνωθεί φέτος κατά 1%.

Στη Βρετανία

Στην περίπτωση των βρετανικών σιδηροδρόμων η ανευθυνότητα και η βιασύνη (που
μάλλον είχε πολιτικά κίνητρα) προσέθεσαν μεγάλα προβλήματα σε αυτά που ήδη
αντιμετώπιζαν. Οι προσφάτως κατακερματισμένοι σε πολλές επιχειρήσεις
βρετανικοί σιδηρόδρομοι εξακολουθούν να λαμβάνουν ετήσιες επιδοτήσεις ύψους 2
δισεκατομμυρίων δολαρίων (ένα ποσό που αναμένεται να αυξηθεί στα 6
δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2005). Το σύστημα έφθασε στα πρόθυρα της
κατάρρευσης πριν από τα Χριστούγεννα έπειτα από ένα δυστύχημα που στοίχισε τη
ζωή σε 4 επιβάτες και τραυμάτισε άλλους 30. Αυτό το δυστύχημα ήταν το πιο
πρόσφατο σε μια σειρά από δυστυχήματα που δείχνουν τις προβληματικές σχέσεις
μεταξύ των 30 εταιρειών που διαχειρίζονται το δίκτυο, αλλά και τη σύγχυση
μεταξύ τους, και της Ρέιλτρακ, της εταιρείας που έχει αναλάβει τη συντήρηση
και την ανάπτυξη της σιδηροδρομικής υποδομής. Το τελευταίο δυστύχημα οφείλεται
στην κακή συντήρηση και τις μειωμένες επενδύσεις από όλες τις εταιρείες που
διαχειρίζονται το δίκτυο. Ακόμη και σε αυτήν την περίπτωση, όμως, η
ιδιωτικοποίηση δεν θεωρείται υπεύθυνη.

Η κυβέρνηση των Εργατικών του Τόνι Μπλέρ εξακολουθεί να κινείται προς τη
μερική ιδιωτικοποίηση του Μετρό του Λονδίνου το οποίο αντιμετωπίζει σημαντικά
οικονομικά προβλήματα. Το επιχείρημα πίσω από την πώληση του συστήματος
σιδηροδρόμων που εθνικοποιήθηκε ­ κρατικοποιήθηκε ­ από τις μεταπολεμικές
κυβερνήσεις των Εργατικών (και πάλι με βάση ιδεολογικά κίνητρα) και αφέθηκε
χωρίς οικονομικούς πόρους για πολλά χρόνια, είναι ότι οι επιχειρήσεις που
επιδιώκουν το κέρδος θα προχωρήσουν σε νέες επενδύσεις, θα αναμορφώσουν το
σύστημα και θα προσελκύσουν νέους πελάτες. Αυτό όμως που συνέβη ήταν εύκολα
προβλέψιμο. Οι εταιρείες πραγματοποίησαν βραχυπρόθεσμη κερδοφορία και έκαναν
πρώτη τους προτεραιότητα την πραγματοποίηση καλών αποτελεσμάτων και υπεραξιών
για τους μετόχους τους. Οι μακροπρόθεσμες επενδύσεις μπορούν να συγκρατήσουν
την κερδοφορία μιας επιχείρησης για πολλά χρόνια. Αυτή είναι και η αιτία που
οι κρατικές επενδύσεις ήταν πάντα απαραίτητες για τα εθνικά σχέδια υποδομών.

Οι νέες βρετανικές σιδηροδρομικές επιχειρήσεις επιλέγουν στελέχη που θέτουν
πρώτη προτεραιότητα τη χρηματοοικονομική κατάσταση των επιχειρήσεων και όχι
αυτά που πραγματικά απαιτούνται: στελέχη που είναι ειδικευμένα σε μεγάλες
βιομηχανικές επιχειρήσεις, που έχουν ικανότητα να αντιμετωπίσουν τις
θεμελιώδεις αδυναμίες των σιδηροδρομικών εταιρειών. Η πραγματικότητα που
αγνοείται είναι ότι τα στελέχη που δεν έχουν ως βάση των σχεδίων τους μόνο τα
οικονομικά αποτελέσματα, μπορούν να οδηγήσουν στην επιτυχία αυτού του είδους
τις επιχειρήσεις. Μπορεί να υπάρξει άριστη διοίκηση σε κρατικές επιχειρήσεις,
όπως στις ένοπλες δυνάμεις. Μπορεί να υπάρξει καταστρεπτική διοίκηση σε
ιδιωτικές επιχειρήσεις. Το ιδιοκτησιακό καθεστώς της επιχείρησης είναι
δευτερεύον ζήτημα.

Η άλλη πραγματικότητα που αγνοείται είναι ότι αν μια επιχείρηση η οποία δεν
δεσμεύεται να πραγματοποιήσει κέρδη δεν λειτουργεί αποτελεσματικά, η υποχρέωση
κερδοφορίας κάνει την αναμόρφωσή της δυσκολότερη και όχι ευκολότερη. Το
κίνητρο του κέρδους μπορεί να κάνει τη διοίκηση της εταιρείας να εργαστεί πιο
σκληρά και εντατικά. Δεν θα την κάνει όμως πιο έξυπνη και πιο αποτελεσματική.

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης