ΔΡΟΜΟΙ

Το ερώτημα…

… είναι: Μπορεί η παιδεία να γίνει κερδοσκοπική επιχείρηση; Μπορούμε να
αφήσουμε την παιδεία στα χέρια της αγοράς και αυτή να την παρέχει σύμφωνα με
τους νόμους της προσφοράς και της ζήτησης, σαν να ήταν οποιοδήποτε άλλο
καταναλωτικό αγαθό; Υπάρχουν εκείνοι που λένε πως τα σχολεία λειτουργούν
καλύτερα, όταν οι γονείς μπορούν να τα επιλέγουν και να τα πληρώνουν, όταν
καταρτίζουν τα δικά τους εκπαιδευτικά προγράμματα, όταν προσλαμβάνουν τους
δικούς τους καθηγητές και όταν καθορίζουν ανταγωνιστικά δίδακτρα για να
προσελκύουν μαθητές. Είναι εκείνοι που στην έλλειψη όλων των παραπάνω
αποδίδουν την κακοδαιμονία της δημόσιας εκπαίδευσης.

Η ιστορία…

… επιστρατεύεται, όταν πρόκειται να υπερασπιστούν την ιδιωτικοποίηση της
παιδείας ­ μάλιστα στο βιβλίο του «Παιδεία της αγοράς: η άγνωστη ιστορία»
(εκδ. Transaction ), ο Άντριου Κόλσον αισθάνεται υποχρεωμένος να επικαλεστεί
την αρχαιότητα. Μας υπενθυμίζει πως ο Σωκράτης δεν δίδασκε σε δημόσιο σχολείο
ούτε πληρωνόταν από τον αθηναϊκό δήμο. Οι Αθηναίοι επέλεγαν την εκπαίδευση που
άρμοζε καλύτερα στα παιδιά τους και ο Σωκράτης (και οι σοφιστές)
ανταποκρινόταν σε αυτή τη ζήτηση. Οι Σπαρτιάτες είχαν προτιμήσει τον αντίθετο
δρόμο. Έπαιρναν τα παιδιά από τα σπίτια τους και τα υπέβαλλαν σε μια αυστηρή
και προδιαγεγραμμένη εκπαίδευση για να τα διαμορφώσουν σε πολεμιστές. Ποιο από
τα δυο συστήματα συνέβαλε περισσότερο στον πολιτισμό; ρωτάει ο Κόλσον. Η
ιστορία δείχνει πως τα παιδιά παίρνουν την καλύτερη παιδεία όταν οι γονείς
τους πληρώνουν γι’ αυτήν και τη χειρότερη όταν την παρέχει το κράτος.

Το κενό…

… όμως που φαίνεται αμέσως σε αυτή τη σκέψη δεν μπορεί να καλυφθεί με
ιστορικά παραδείγματα: η αγορά δεν είναι σε θέση να προσφέρει παιδεία υψηλής
ποιότητας στα παιδιά των χαμηλότερων εισοδηματικών τάξεων. Σε ένα περιβάλλον
με πληθώρα ιδιωτικών σχολείων, οι γονείς τους έχουν βέβαια τη δυνατότητα
επιλογής, που δεν την έχουν όταν υπάρχουν μόνο δημόσια σχολεία. Όμως είναι μια
δυνατότητα το ίδιο τυπική όσο και μια τυπική δημοκρατία: όταν έρθει εκείνη η
ώρα, θα προτιμήσουν να στείλουν το παιδί τους στη δουλειά παρά στο
πανεπιστήμιο. Για να έχει κανείς ουσιαστική δυνατότητα επιλογής, πρέπει να
μπορεί να πληρώσει γι’ αυτήν. Η ιδεολογία δεν λείπει από τις προτάσεις για την
ιδιωτικοποίηση της παιδείας. Η αγορά δεν παρουσιάζεται μόνο ως η καλύτερη λύση
για πολλά προβλήματα, αλλά και ως η μοναδική λύση για όλα τα προβλήματα. Έτσι,
αυτοί που την υποστηρίζουν ως πανάκεια πέφτουν στον ίδιο δογματισμό στον οποίο
αποδίδονται σήμερα πολλές αμαρτίες του παρελθόντος.

Τα διδάγματα…

… που βγαίνουν από αυτές τις αμαρτίες είναι πως τόσο τα κρατικά όσο και τα
ιδιωτικά συστήματα τα φτιάχνουν οι άνθρωποι και πως όταν περιμένουμε από αυτά
να φτιάξουν τους ανθρώπους, τότε καταλήγουμε πάντα στα εκτρώματα που τόσο
επώδυνα γνωρίσαμε στο παρελθόν. Καλοί πολίτες και καλοί επιστήμονες βγήκαν
τόσο από ιδιωτικά όσο και από κρατικά σχολεία ­ οι πρωτοπόροι στη
βιοτεχνολογία, τη γενετική και τη φυσική προήλθαν από κρατικά γερμανικά ή
σοβιετικά σχολεία. Και, τέλος πάντων, αν κάποιοι από αυτούς τους πρωτοπόρους
ήταν φτωχοί, ας μην περιμένουμε να ξαναδούμε να βγαίνουν τέτοιοι από ιδιωτικά
σχολεία. Γιατί αυτοί δεν μπορούν να δώσουν στην αγορά εκείνο που ζητάει για να
τους προσφέρει παιδεία: το κέρδος.