ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η γιορτή και ο ίσκιος της

Από πού έρχεται η σκιά που πέφτει πάνω στις γιορτές; Στολίζονται τα σπίτια
και τα τραπέζια φορτώνονται με ό,τι καλύτερο μπορεί να βρεθεί. Όμως ­ το
βλέπουμε ­ δεν είναι τα πρόσωπα των συνδαιτυμόνων τόσο φωτεινά όσο ταιριάζει
στην περίσταση.

Αν τους ρωτήσει κανείς τι συμβαίνει δεν θα απαντήσουν, γιατί δεν ξέρουν
πραγματικά τι λείπει. Και ίσως η απάντηση στο ερώτημα να βρίσκεται ακριβώς
εδώ. Νιώθουν πως λείπει κάτι, και μάλιστα σ’ αυτές τις στιγμές όπου όλα
ετοιμάστηκαν έτσι ώστε να φαίνεται πως η αφθονία θα είναι ένα «διαρκές παρόν».

Έρχεται άραγε στην επιφάνεια η αντίθεση ανάμεσα στη λαμπρότητα της γιορτής και
την αθλιότητα της ύπαρξης; Έτσι είδε το ζήτημα ο Σοπενάουερ. Ωστόσο, αυτό
παραμένει πολύ αόριστο. Η κατήφεια που κυριεύει συχνά τους εορτάζοντες έχει
την πηγή της σε κάτι πιο συγκεκριμένο, που βρίσκεται ήδη μπροστά τους. Στο ότι
όσα γευστικά και φαντασμαγορικά τους περιβάλλουν, μοιάζουν να μην προέρχονται
παρά μόνο από τη δική τους υπερ-προσπάθεια.

Έχουν μοχθήσει πολύ ­ με εργασία, με πονηριές, με απάτες ­ για να μπορέσουν να
έχουν το εκλεκτό κρασί στο τραπέζι τους αυτό το βράδυ, και το ποτήρι με το
οποίο θα πιούν στην «υγειά τους». Αντί να ευχαριστήσουν ­ όπως σε άλλους
καιρούς ­ τους θεούς για την εύνοιά τους, τώρα θα συγχαρούν την αφεντιά τους
που τα κατάφερε. Γιορτάζει λοιπόν η ίδια η αγνωμοσύνη, η αχαριστία εκείνων που
με τίποτα δεν παραδέχονται πως τους χαρίστηκε κάτι. Όχι αναγκαστικά από τους
Ολύμπιους (στην αρχαιότητα) ή από τον Θεό (στους χριστιανικούς χρόνους), αλλά
ούτε καν από την τύχη.

Με άλλο τρόπο όμως άναβαν κάποτε οι σπίθες της έξαρσης στις γιορτές. Από ένα
είδος σύνεσης οι χαροκόποι σπαταλούσαν και προσέφεραν δώρα σε δυνάμεις
υπέρτερες για να προλάβουν τον φθόνο τους. Γιατί ακόμη και αν κάποιοι αθάνατοι
βοήθησαν τους θνητούς να έχουν όσα τους χρειάζονται, δεν αποκλείεται να τους
τα πάρουν πίσω. Δεν θα συμβεί αυτό, όταν οι χορηγοί αντιληφθούν πως οι
παραλήπτες αναγνωρίζουν την οφειλή τους, χωρίς δισταγμό και χωρίς να κρύβουν
τα οφέλη τους.

Ενώ, αντίθετα, περιφρονώντας οτιδήποτε και οποιονδήποτε παραμένει εκτός του
ελέγχου του, το σύγχρονο αυτοδύναμο, υποτίθεται, άτομο επιστρέφει στον εαυτό
του για να τσουγκρίσει μ’ αυτόν και μόνο το ποτήρι του. Είναι μελαγχολικό να
κερνάει κάποιος τον εαυτό του, γιατί είναι σαν να προσπαθεί μεθώντας να
κατασιγάσει τους φόβους του. Έξω από το σπίτι, έξω από το άσυλο της
ικανοποίησης, υπάρχει το άγνωστο και οι άγνωστοι. Κινδυνεύει ο ένας από τις
ορέξεις των πολλών. Πολύ πιθανόν να εισβάλλουν στο σπίτι και ν’ αρπάξουν τα
αγαθά του. Και πώς να ηρεμήσουν οι δύσπιστοι όταν ακόμη και μέσα σε χώρους
οικείους ακούνε τις απειλές να τους λένε «χρόνια πολλά!» (και παραπλανημένα).

Να μοιραστούν για λίγες ώρες τα εδέσματα, να εξισωθούν, να ενωθούν οι
επιφυλακτικοί, αυτό προέτρεπαν ο Πλάτων και ο Δημόκριτος. Αργότερα ο Χριστός
θα ζητήσει να συμπεριληφθούν στον κατάλογο των καλεσμένων και εκείνοι που ποτέ
δεν θα είχαν τη δυνατότητα της ανταπόδοσης. Επιτυγχάνεται, έτσι, η
εξουδετέρωση της μνησικακίας των φτωχών, θα ισχυριστεί πικρά ο Νίτσε.

Δεν είναι όμως μόνο οι άποροι που πραΰνονται (ή εξευμενίζονται αν θέλετε). Ο
Νίτσε δεν μπόρεσε να δει την αμοιβαία αλλοίωση του πλούσιου και του φτωχού στη
διάρκεια της γιορτινής παρένθεσης. Πράγματι, αλλάζουν για λίγο νοερά οι
θέσεις, συλλαμβάνεται για μια στιγμή η λυτρωτική ιδέα να θυσιάσει όποιος
κατέχει ένα μέρος των κεκτημένων του.

Κι εδώ, στη χειρονομία αυτή μπορεί να συναντηθεί ο χριστιανός δωρητής με τον
άθεο. Θρησκεία ενός άθεου είναι δυνατόν να είναι το να κάνει το καλό για χάρη
της καλοσύνης και μόνον, θα υποστηρίξει με θέρμη η Βιρτζίνια Γουλφ. Δεν
χρειάζεται να διευκρινιστεί τι εννοεί κανείς με τη λέξη «καλό». Ας μην
κρυβόμαστε. Ας μην προσποιούμαστε συνεχώς τους «καταραμένους» μιας εποχής
χωρίς κριτήρια. Ο καθένας γνωρίζει τι πρέπει να κάνει για να δώσει λίγη λάμψη
σ’ ένα άλλο μαραμένο πρόσωπο.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών.