Δικαστές ή ακτιβιστές;

Οι κ.κ. Γ. Φλωρίδης και Β. Μητρόπουλος σε εποχές που μπορούσαν να κάθονται ο ένας δίπλα στον άλλον. Η παρέμβαση του αθλητικού δικαστή κ. Δ. Ορφανίδη όχι μόνο δεν έλυσε τη διαφορά τους, αλλά έφερε τη Δικαιοσύνη ευθέως αντιμέτωπη με την πολιτική, δημιουργώντας σάλο

Λένε πως «ο διαιτητής ενός αγώνα δεν είναι πρωταγωνιστής, κρίνει όμως όλους
τους παίκτες και αν το ματς είναι αμφίρροπο, τότε μια απόφασή του μπορεί να
αποδειχθεί καθοριστική για το τελικό αποτέλεσμα». Η παρομοίωση μπορεί να
αντλεί από την ποδοσφαιρική διάλεκτο, αναφέρεται όμως στο ρόλο που ενδέχεται
να διαδραματίσει η Δικαιοσύνη στη δημόσια ζωή μιας χώρας. Αποδίδει μάλιστα με
ακριβή τρόπο όσα συνέβησαν στις Ηνωμένες Πολιτείες τις τελευταίες ημέρες. Ήταν
το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών που με μια αμφιλεγόμενη
απόφαση, η οποία ελήφθη με πλειοψηφία 5-4, έδωσε ουσιαστικά την προεδρία στον
Τζορτζ Μπους Τζούνιορ. Η συμπεριφορά της «διαιτησίας» υπήρξε κρίσιμη σε μια
οριακή εκλογή που δεν εκρίθη από μια χούφτα ψήφους, αλλά από την ετυμηγορία
της αμερικανικής Δικαιοσύνης για τη διαδικασία και το επιτρεπτό καταμετρήσεων
και ανακαταμετρήσεων στη Φλόριντα, στην υπόθεση «αρ. 00-949, Μπους κατά Γκορ».
Δεν είναι το μόνο πρόσφατο παράδειγμα όπου η Δικαιοσύνη παρεμβαίνει με τρόπο
ηχηρό στην πολιτική. Πλησιέστερα στα καθ’ ημάς και με αφορμή καθαρά
ποδοσφαιρική, η ετυμηγορία του αθλητικού δικαστή κ. Δ. Ορφανίδη στο θέμα της
απομάκρυνσης του κ. Β. Μητρόπουλου από την ΕΠΑΕ, τον έφερε σε ευθεία
αντιπαράθεση με τον υφυπουργό Αθλητισμού κ. Γ. Φλωρίδη, ο οποίος έκανε λόγο
για «πραξικοπηματική» κίνηση.

Κράτος δικαστών

Η εμφάνιση των δικαστών στο γήπεδο της πολιτικής είναι φαινόμενο διεθνές και
αμφιλεγόμενο, το οποίο έχει επιταθεί τα χρόνια της δεκαετίας του ’90. Στις
Ηνωμένες Πολιτείες ο ειδικός ανεξάρτητος εισαγγελέας κ. Κένεθ Σταρ καταδίωκε
τον πρόεδρο Μπιλ Κλίντον επί μία εξαετία, διενεργώντας μια έρευνα που ξεκίνησε
από ένα ασήμαντο κτηματομεσιτικό σκάνδαλο και έφθασε τελικά στο φουστάνι της
Μόνικα Λιουίνσκι. Η συνεχής πίεση είχε ως αποτέλεσμα να υποπέσει ο κ. Κλίντον
σε ψευδορκία, αλλά δεν ήταν λίγοι εκείνοι που έκριναν ότι ο κ. Σταρ έκανε
κατάχρηση της θέσης και του ρόλου του. Στην Ιταλία, ο κλάδος της Δικαιοσύνης
ανέλαβε να διεκπεραιώσει την εκκαθάριση της πολιτικής ζωής της χώρας,
σέρνοντας στα δικαστήρια προσωπικότητες όπως ο κ. Τζούλιο Αντρεότι ή ο Μπετίνο
Κράξι (που επέλεξε την εξορία). Στη γειτονική χώρα κάποιοι είδαν στην κίνηση
αυτή το σπέρμα της δημιουργίας ενός «κράτους δικαστών». Στην Ελλάδα, το Ε’
Τμήμα του Συμβουλίου της Επικρατείας, επί των ημερών του κ. Μ. Δεκλερή στάθηκε
συχνά «απέναντι» στην κυβέρνηση, επιδεικνύοντας οξεία ευαισθησία στην
προστασία του περιβάλλοντος ­ στάση που είχε ως συνέπεια καθυστερήσεις σε όλα
τα μεγάλα έργα τα χρόνια της δεκαετίας του ’90. Από την εκτροπή του Αχελώου ως
τη διάνοιξη της Λεωφόρου Υμηττού και από την Εγνατία Οδό και τις χωματερές της
Αττικής ως τους πυλώνες της ΔΕΗ στο Κρυονέρι.

Έρμαιο δύο εξουσιών

Της νύχτας τα καμώματα τα βλέπει η μέρα και γελάει. Ο κ. Ντέιβιντ Σάουτερ, ένας από τους εννέα δικαστές του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ, αναχωρεί με το ιδιωτικό του αυτοκίνητο. Η απόφαση που άνοιξε τον δρόμο στον κ. Μπους για τον Λευκό Οίκο δεν ανακοινώθηκε από το Δικαστήριο ως είθισται, αλλά μοιράστηκε σε κείμενο από τους κλητήρες στις δέκα το βράδυ. Οι δικαστές απέφυγαν δημοσιογράφους και φωτογράφους, εξερχόμενοι κρυφά από το γκαράζ και από όχι την κυρίως είσοδο του Δικαστηρίου

Τα παραδείγματα είναι ασφαλώς ενδεικτικά, το κοινό όμως ερώτημα είναι σε τι
οφείλεται ο ακτιβισμός των δικαστών. Οι εξηγήσεις ποικίλουν. Σύμφωνα με μια
εκδοχή που βλέπει το ζήτημα ιστορικά, «αν ο 19ος ήταν ο αιώνας του
κοινοβουλευτισμού και ο 20ός αιώνας ανήκε στην εκτελεστική εξουσία, τότε ο
21ος αιώνας είναι έρμαιο των δύο ανεξέλεγκτων εξουσιών: της Δικαιοσύνης και
των ΜΜΕ». Γιατί συμβαίνει αυτό; Πολιτικοί και νομικοί έχουν το λόγο. Άλλοι,
όπως ο βουλευτής της Ν.Δ. κ. Πρ. Παυλόπουλος αντιλαμβάνονται ως αιτία
ενδυνάμωσης του ρόλου της Δικαιοσύνης «την απαξίωση της πολιτικής». Άλλοι,
όπως ο υπουργός Πολιτισμού κ. Ευάγ. Βενιζέλος, εκτιμούν ότι οι δικαστές
αισθάνονται υποχρεωμένοι να λάβουν πρωτοβουλίες σε θέματα που η ολιγωρία των
πολιτευομένων δημιουργεί κενό. Δηλαδή, καλούνται «να βγάλουν τα κάστανα από τη
φωτιά». Κλασικό παράδειγμα, το οποίο αναφέρει σε σχετικό μελέτημά του ο
καθηγητής κ. Ν. Αλιβιζάτος, είναι ο ακτιβισμός του αμερικανικού Ανωτάτου
Δικαστηρίου τα χρόνια του ’50 επί προεδρίας Ερλ Γουόρεν, σε θέματα φυλετικών
διακρίσεων. Το αίτημα για κατάργηση των περιορισμών εις βάρος των μαύρων ήταν
ενεργό στην αμερικανική κοινωνία, αλλά ο Λευκός Οίκος και ο πολιτικός κόσμος
εν γένει εκώφευαν. Χρειάστηκε να περάσουν δέκα χρόνια και να εκλεγεί ο Τεξανός
Λίντον Τζόνσον, ο οποίος ανέλαβε να υλοποιήσει το όραμα της «μεγάλης
κοινωνίας», για να ακολουθήσει η πολιτική το δρόμο που άνοιξε η Δικαιοσύνη
στις ΗΠΑ.

Ο Παρθενώνας και τα πεύκα

Πώς βλέπουν οι πολιτικοί τον ακτιβισμό των δικαστών; Μάλλον με κάποια
επιφύλαξη. Προς το τέλος ενός πρόσφατου Υπουργικού Συμβουλίου για θέματα
Δικαιοσύνης, ο Πρωθυπουργός κ. Κ. Σημίτης επεσήμανε ότι «η Δικαιοσύνη δεν
πρέπει να υποκαθιστά την πολιτική ή να εμπλέκεται σε πολιτικά ή κομματικά
παιχνίδια». Πάντως, μέτρο της αντίδρασης των πολιτικών στην είσοδο των
δικαστών στο ζωτικό χώρο τους είναι η προτεινόμενη αναθεώρηση του άρθρου 24
του Συντάγματος για δάση, προστασία περιβάλλοντος και χωροταξικό σχεδιασμό. Η
προσθήκη τρίτης παραγράφου στο άρθρο είχε, όπως εξήγησε ενώπιον της αρμόδιας
Επιτροπής ο εισηγητής της πλειοψηφίας κ. Ευάγ. Βενιζέλος, ως «προφανή στόχο να
οριοθετήσει τον δικαστικό έλεγχο συνταγματικότητας που ασκείται ιδίως από το
Συμβούλιο της Επικρατείας κατά τρόπο αποσπασματικό». Κατά τη συζήτηση ο κ.
Γιαννόπουλος εστράφη κατά του Ε’ Τμήματος μιλώντας για «κουλτουριάρικες
αντιλήψεις», ενώ ο κ. Πρ. Παυλόπουλος έκανε λόγο για «στρεβλή νομολογία».
Ακολούθησε καταιγισμός από δημόσιες αντιδράσεις με συμμετοχή και του κ.
Δεκλερή. Η κυβέρνηση εμφανίζεται προς το παρόν να υπαναχωρεί, αλλά το τελικό
αποτέλεσμα θα φανεί στην Ολομέλεια.

Το Ε’ Τμήμα

Ομολογουμένως, οι δικαστικές επιδόσεις του Ε’ Τμήματος αποτελούν σημείο
αναφοράς δικαστικού ακτιβισμού εν Ελλάδι τη δεκαετία του ’90. Οι κρίσεις
διίστανται. Ο κ. Αλιβιζάτος εκτιμά ότι «σε μια σφαιρική θεώρηση πραγμάτων», η
συμβολή του σε θέματα προστασίας του περιβάλλοντος είναι θετική. Ο κ.
Παυλόπουλος αρέσκεται να αφηγείται ένα ανέκδοτο από την εποχή πριν από την
κάθοδό του στην πολιτική. Ως δικηγόρος σε μια υπόθεση ενώπιον του Συμβουλίου
της Επικρατείας είχε απευθυνθεί στον κ. Δεκλερή λέγοντας πως «αν υπήρχε το Ε’
Τμήμα στην αρχαιότητα, ο Ικτίνος και ο Καλλικράτης δεν θα δοξάζονταν χάρη στον
Παρθενώνα διότι, όπως αναφέρει ο Στράβων, υπήρχαν είκοσι πεύκα στον ιερό βράχο
και η προστασία τους θα επέβαλε να μην γίνει το έργο». Προσφάτως, αναφερόμενος
στην αναθεώρηση του άρθρου 24 ο κ. Λαλιώτης, που ως υπουργός ΠΕΧΩΔΕ έχει βρει
συχνά το Ε’ Τμήμα στο δρόμο του, είπε ότι «το Συμβούλιο της Επικρατείας έχει
οριοθετημένο ρόλο» και «σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να νομοθετεί. Αυτό είναι
έργο της Βουλής». Πάντως, ένας επιφανής Αθηναίος δικηγόρος προσφέρει μια πιο
νηφάλια εξήγηση. «Οι σχέσεις της δικαστικής με τη νομοθετική και την
εκτελεστική εξουσία», λέει, «βρίσκονται σε διαρκή δοκιμασία. Αιτία είναι το
γεγονός ότι η Δικαιοσύνη είναι εκ των πραγμάτων κριτής όλων, αποτελώντας το
έσχατο καταφύγιο σε μια δημοκρατική κοινωνία. Μπορεί να μην έχει τη λαϊκή
νομιμοποίηση που διαθέτει η Βουλή ή η κυβέρνηση, είναι όμως η εξουσία που έχει
τον τελευταίο λόγο. Οι εντάσεις είναι αναπόφευκτες και προκύπτουν από τις
εκάστοτε συγκυρίες».

Τυφλή και… μη τυφλοί

Σύμφωνα με την εξήγηση αυτή, η Δικαιοσύνη είναι μεν ανεξέλεγκτη ­ «δεν μπορεί
όμως να γίνει τίποτε για αυτό από θεσμική άποψη». Σε ορισμένες χώρες, όπως οι
Ηνωμένες Πολιτείες, η κουλτούρα της δημόσιας ζωής επιβάλλει απόλυτη διαφάνεια
στο χώρο της Δικαιοσύνης. Όπως εξηγεί ένας Έλληνας πολιτικός «μπορεί η
Δικαιοσύνη να είναι τυφλή, εμείς όμως δεν πρέπει να είμαστε τυφλοί απέναντί
της». Οι εννέα του «Σαπρίμ Κορτ» απέφυγαν τους δημοσιογράφους μετά την επίμαχη
απόφαση την περασμένη Τρίτη το βράδυ, φεύγοντας με τα ιδιωτικά τους αυτοκίνητα
κατευθείαν από το υπόγειο γκαράζ. Ωστόσο, είναι σχεδόν τα πάντα γνωστά γι’
αυτούς. Πώς ψήφισαν σε συγκεκριμένες αποφάσεις, ποιες οι θέσεις τους για
κρίσιμα θέματα και, εν τέλει, αν είναι Ρεπουμπλικανοί ή Δημοκρατικοί. Κάποιοι
φοβούνται ότι μια τέτοια αντίληψη βάζει απέναντι στην ποινικοποίηση της
πολιτικής την πολιτικοποίηση της Δικαιοσύνης. Ωστόσο, σύμφωνα με πολλούς
αναλυτές, η αποφασιστική εμπλοκή του δικαστηρίου στην προεδρική εκλογή όχι
μόνο το πολιτικοποίησε αλλά έπληξε θανάσιμα και το θεσμικό κύρος του.
Κοντολογίς, η πολιτική έχει κόστος ακόμα και για τη… Δικαιοσύνη.

Links

www.primeminister.gr

www.ministryofjustice.gr

www.culture.gr

www.parliament.gr

www.surpremecourtus.gov/