ΔΡΟΜΟΙ

Η αποτυχία…

… της Διάσκεψης της Χάγης για το Κλίμα ήταν αναμενόμενη, αφού ο «διάλογος»
περιορίστηκε στην αγοραπωλησία του δικαιώματος των χωρών να ρυπαίνουν το
περιβάλλον. Μολονότι η φαντασία τους δεν υπήρξε ποτέ τόσο νοσηρή, η οικολογική
καταστροφή δεν είχε ξεφύγει της προσοχής των αρχαίων Ελλήνων, από τον έκτο
κιόλας προ Χριστού αιώνα. Ο Σόλων ο νομοθέτης είχε απαγορεύσει την καλλιέργεια
των επικλινών εδαφών για να μη διαβρώνεται το χώμα. Για να καταπολεμήσει την
αποψίλωση, ο Πεισίστρατος επιδοτούσε τους αγρότες που φύτευαν ελαιόδενδρα.
Διακόσια χρόνια αργότερα, ο Πλάτων παρομοίαζε την αττική γη με σκελετό
άρρωστου κορμιού: «Λέλειπται δη, προς τα τότε τα νυν, οίον νοσήσαντος σώματος
οστά, περιερρυηκυίας της γης όση πίειρα και μαλακή, του λεπτού σώματος της
χώρας μόνου λειφθέντος» (Κριτίας, 111b).

Η γεωργία…

… υπήρξε η πιο ριζική αλλαγή στην ανθρώπινη ιστορία, αφού δημιούργησε την
πρώτη μορφή ελεγχόμενου τεχνητού περιβάλλοντος, με τις αντίστοιχες συνέπειες:
πλεόνασμα τροφίμων, δημογραφική μεγέθυνση, οργανωμένο εμπόριο ­ και
περιβαλλοντική υποβάθμιση. Αργότερα, ο τρόπος σκέψης για τη σχέση του ανθρώπου
με τη φύση θα καθοριστεί από την ιουδαιοχριστιανική παράδοση: «Ο ουρανός του
ουρανού τω Κυρίω, την δε γην έδωκε τοις υιοίς των ανθρώπων» (Ψαλμοί, 113). Η
στάση δεν άλλαξε με την Αναγέννηση και την Επιστημονική Επανάσταση: «Ο
άνθρωπος πρέπει να θεωρηθεί ως κέντρο του κόσμου» (Φράνσις Μπέικον). Η
πρόοδος, μαζί και η υλική, ήταν το ιδεώδες του Διαφωτισμού. Η Βιομηχανική
Επανάσταση, με τη γιγάντωση των πόλεων, την αύξηση της κατανάλωσης, τη ρύπανση
και την εξάντληση των φυσικών πόρων μεγέθυνε τη δυνατότητα του ανθρώπου να
τραυματίζει το περιβάλλον τόσο όσο δεν θα μπορούσαν να είχαν φανταστεί ο Σόλων
και ο Πλάτων.

Δύο ελπίδες…

… μόνο απομένουν σήμερα για τη διατήρηση του περιβάλλοντος. Η μία είναι η
εξάλειψη των αρνητικών επιπτώσεων της παραγωγικής διαδικασίας (παράδειγμα, ο
περιορισμός των χημικών αποβλήτων). Η άλλη είναι η ανανέωση των φυσικών πόρων
που αναλώνονται σε αυτή τη διαδικασία (παράδειγμα, η δενδροφύτευση). Και οι
δύο συνεπάγονται κόστος. Ποιος πρέπει να το αναλάβει; Από την απάντηση σε αυτό
το ερώτημα υπεκφεύγουν τόσο η Δεξιά όσο και η Αριστερά. Αν το αδιέξοδο στο
οποίο έχει περιέλθει η ανθρωπότητα οφείλεται στο αναπτυξιακό μοντέλο και τον
τρόπο ζωής που έχει υιοθετήσει, τότε το κόστος πρέπει να το πληρώσουν όλοι.
Μολονότι ασφυκτιούν μέσα στο νέφος, οι άνθρωποι δεν είναι διατεθειμένοι να
«θυσιάσουν» το ιδιωτικό τους αυτοκίνητο. Μολονότι βλέπουν τους παραγωγικούς
πόρους να εξαντλούνται ραγδαία, οι επιχειρήσεις δεν είναι διατεθειμένες να
περιορίσουν τον κύκλο εργασιών τους.

Η πρόοδος…

… η ανάπτυξη, η μεγέθυνση, καθορίζουν τα πάντα. Ο καπιταλισμός υπήρξε γνήσιο
τέκνο του Διαφωτισμού, όπως άλλωστε και ο κομμουνισμός. Στην ίδια δαρβινική
«λογική» της κυριαρχίας του ανθρώπου στη φύση εντάχθηκαν οι απόπειρες του
υπαρκτού σοσιαλισμού (ταχεία εκβιομηχάνιση), με τις ίδιες ολέθριες συνέπειες
για το περιβάλλον (Τσερνόμπιλ). Το όνειρο των αναπτυσσόμενων χωρών είναι να
γίνουν και αυτές «ανεπτυγμένες». Με τόσους «ονειρικούς κόσμους», ο πραγματικός
κόσμος δεν φαίνεται να έχει πολλές ελπίδες. Αυτός ο πολιτισμός έχει φτάσει στα
όριά του. Εκείνοι που ήδη ετοιμάζουν τη «φυγή» τους κοιτάζοντας τα αστέρια,
καλύτερα να χαμηλώσουν το βλέμμα: τα μεγέθη παραείναι ιλιγγιώδη για τα
ανθρώπινα δεδομένα. Η λύση, αν υπάρχει, πρέπει να αναζητηθεί πάνω σε τούτη τη
γη, τώρα.