Το Πανεπιστήμιο έγινε… Λύκειο του ’50

Το β’ μισό της δεκαετίας του ’90 μια σημαντική πηγή χρηματοδότησης από το 2ο
Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης (Β’ ΚΠΣ) ήρθε να δρομολογήσει με έναν πακτωλό
χρημάτων νέες καταστάσεις στα ελληνικά ΑΕΙ (πίνακας 1).

Αυτό που έχει παγιωθεί σήμερα στο πανεπιστήμιο μέσα από μια πορεία που
ενίσχυσαν τα πάσης φύσεως χρηματοδοτούμενα προγράμματα, είναι η ηγεμονία της
ερευνητικής δραστηριότητας επί της εκπαιδευτικής προπτυχιακής λειτουργίας. Η
ερευνητική αυτή δραστηριότητα επικεντρώθηκε πολύ περισσότερο στην εκπόνηση
μελετών και στην παροχή υπηρεσιών και λιγότερο στη βασική έρευνα και παραγωγή
νέας γνώσης, προσδίδοντας σε ορισμένα πανεπιστήμια και τμήματα, κυρίως
τεχνολογικής αιχμής, το ρόλο ισχυρών ανταγωνιστικών μονάδων στο χώρο της
ελληνικής οικονομίας.

Ως επακόλουθο αυτής της λειτουργίας, το πανεπιστήμιο, την περίοδο αυτή, σε
ορισμένες περιπτώσεις απολαμβάνει την εισροή σημαντικών χρηματικών ποσών, την
ανάπτυξη μεγάλων εργαστηριακών μονάδων, τη βελτίωση της υλικοτεχνικής του
υποδομής καθώς και την αξιοποίηση ενός σημαντικού αριθμού ερευνητών και
μεταπτυχιακών σπουδαστών. Από την άλλη, η διείσδυση των δυνάμεων της αγοράς
και των αγοραίων κριτηρίων της στις λειτουργίες του πανεπιστημίου και η
προσαρμογή του στις βραχυπρόθεσμες ανάγκες της, σύμφωνα με τους
πανεπιστημιακούς Γιώργο Μαυρογιώργο και Ελένη Σιάνου (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων),
επηρεάζουν τον προσανατολισμό του και το περιεχόμενο σπουδών, τις μεθόδους
διδασκαλίας και γενικότερα τη διαδικασία της μάθησης και τα πρώτα ίχνη
εκφυλισμού της παιδαγωγικής και επιστημονικής παράδοσης είναι ήδη φανερά.

Η νέα ανισότητα

Στη σύνοδο υπουργών Παιδείας, που πραγματοποιήθηκε πέρσι τον Ιούνιο στην πόλη
Μπολόνια της Ιταλίας, συμφωνήθηκε η σταδιακή σύγκλιση των συστημάτων
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στις χώρες της Ε.Ε., σε μια δομή σπουδών που θα είναι
διαχωρισμένη σε πολλούς κύκλους. Τόσο στις συζητήσεις όσο και στα επίσημα
κείμενα είναι ευδιάκριτη η πρόθεση για αποδυνάμωση από πλευράς παρεχόμενων
γνώσεων του βασικού προπτυχιακού κύκλου σπουδών και το ξεδιάλεγμα των
«εκλεκτών» στα μεταπτυχιακά τα οποία ορίζονται ως «ολοκλήρωση των προπτυχιακών
σπουδών». Πόσοι όμως θα είναι αυτοί που θα «ολοκληρώνουν» τις προπτυχιακές
σπουδές τους μέσω των μεταπτυχιακών; Το υπό κατάθεση νέο σχέδιο νόμου «Για την
αναμόρφωση του θεσμικού πλαισίου των μεταπτυχιακών σπουδών και της
πανεπιστημιακής έρευνας» στο σημείο αυτό ξεκαθαρίζει τα πράγματα
επισημαίνοντας ότι «οι μεταπτυχιακές σπουδές δεν είναι δυνατόν να ακολουθήσουν
τις τάσεις μαζικοποίησης και ανοικτής πρόσβασης που χαρακτηρίζουν πλέον
διεθνώς τις προπτυχιακές σπουδές. Την ίδια στιγμή συντελούνται διαδικασίες
σύμφωνα με τις οποίες η σχετική μαζικοποίηση των προπτυχιακών σπουδών (οι
εισακτέοι από 45 χιλιάδες το 1995 έφτασαν τους 85 χιλιάδες το 2000)
συνοδεύεται με την υποβάθμισή τους και τη μετατροπή τους σε ένα άλλο Λύκειο.

Εξειδίκευση

Η ίδια η ύπαρξη και οι όροι δημιουργίας και λειτουργίας των μεταπτυχιακών
τμημάτων εξωθεί την ειδίκευση εκτός του πτυχίου. Είναι ήδη ορατή σε πολλά
τμήματα ΑΕΙ η υποβάθμιση του πτυχίου, με τη μεταφορά της ειδίκευσης και της
υψηλού επιπέδου επιστημονικής γνώσης στα μεταπτυχιακά.

Στα πλαίσια αυτά είναι φανερό ότι αθόρυβα και σταθερά οικοδομούνται τρεις
κύκλοι σπουδών:

* Προπτυχιακά τριών ή τεσσάρων ετών, που δίνουν μαζικά διπλώματα μη
εξειδικευμένων επιστημόνων και τεχνικών, χαμηλού επιπέδου, απαξιωμένα από την
αγορά εργασίας, σχεδόν άχρηστα για την παραγωγή, ή χρήσιμα μόνο για τα χαμηλά
επίπεδά της.

* Μεταπτυχιακά εξειδίκευσης ενός έως δύο ετών, που θα επιτρέπουν στους
κατόχους των διπλωμάτων τους να αναζητήσουν στην αγορά εργασίας τη θέση εκείνη
που έχουν ως τώρα διπλωματούχοι μηχανικοί κ.λπ.

* Μεταπτυχιακά που οδηγούν σε διδακτορικό, διάρκειας σπουδών τριών έως πέντε
ετών.

Δύο ταχύτητες

Μια κάθετη γραμμή χωρίζει τα μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών. Από τη μια τα
περίπου 120 μεταπτυχιακά που ιδρύθηκαν πριν από το 1997 στα οποία η δημόσια
χρηματοδότηση ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτη. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα
προγράμματα αυτά χρηματοδοτούνταν το 1996, σύμφωνα με τον πανεπιστημιακό
Παναγιώτη Γετίμη (Πάντειο Πανεπιστήμιο), με 12.000 δρχ. ανά φοιτητή ετησίως!

Το τοπίο των μεταπτυχιακών σπουδών αλλάζει από το 1997 ραγδαία, μέσα από τις
αθρόες εγκρίσεις περίπου 100 νέων προγραμμάτων με υψηλές χρηματοδοτήσεις (μέσο
όρο 100 εκατ. δρχ. ετησίως το κάθε ένα) από το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα
Εκπαίδευσης και Επαγγελματικής Κατάρτισης (ΕΠΕΑΕΚ).

Τα δίδακτρα

Είναι ήδη εμφανής μια τάση αποποίησης της ευθύνης του κράτους, σύμφωνα με τους
πανεπιστημιακούς Νίκο Πετραλιά (Πανεπιστήμιο Αθηνών) και Νίκο Θεοτοκά (Πάντειο
Πανεπιστήμιο), για την εξασφάλιση της δημόσιας χρηματοδότησης των
μεταπτυχιακών σπουδών και μια προσπάθεια λειτουργίας των μεταπτυχιακών με τη
λογική της ανταποδοτικότητας. Αυτό φαίνεται καθαρά τόσο από το γεγονός ότι
σήμερα στο 1/4 των μεταπτυχιακών προγραμμάτων έχουν επιβληθεί δίδακτρα
(πίνακας 2) όσο και από τις δημόσιες συζητήσεις (ΥΠΕΠΘ, Σύνοδος Πρυτάνεων,
Πανεπιστήμια) και από τους προσανατολισμούς και τη φιλοσοφία του νέου
νομοθετικού πλαισίου για τις μεταπτυχιακές σπουδές όπου δεν εξασφαλίζεται σε
καμιά περίπτωση ότι τα μεταπτυχιακά προγράμματα θα είναι δημόσια και δωρεάν.
Ήδη η εισαγωγή διδάκτρων σε αρκετά μεταπτυχιακά τμήματα που ξεκινούν από 400
χιλιάδες και φτάνουν τα 3 εκατομμύρια (κυρίως στα προγράμματα του Οικονομικού
Πανεπιστημίου και των Πανεπιστημίων Πειραιώς και Μακεδονίας) και η επιταγή
βιωσιμότητας του κάθε προγράμματος μετά το πέρας της αρχικής χρηματοδότησής
του από ίδιους πόρους τείνουν στη δημιουργία πολλαπλών ταχυτήτων και νέων ανισοτήτων.