Αναθεώρηση και περιβάλλον

Η αναθεώρηση του Συντάγματος αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία για το ΠΑΣΟΚ, το
οποίο ως σύγχρονο σοσιαλιστικό κόμμα πρέπει να κατοχυρώσει συνταγματικά το
ανθρωπογενές περιβάλλον, και ιδιαίτερα τον χωροταξικό και πολεοδομικό
σχεδιασμό, ως κοινωνικοπολιτική δραστηριότητα και μέσο άσκησης κοινωνικής
πολιτικής. Όμως, η πρόταση της Επιτροπής Αναθεώρησης του Συντάγματος, έπειτα
από προσεκτική μελέτη, διαπιστώνεται, δεν αποτελεί χωροταξική και πολεοδομική
πρόταση. Δηλαδή, πρόταση με την οποία να παρέχονται σύγχρονες συνταγματικές
γενικές αρχές χωροταξικού και πολεοδομικού σχεδιασμού, βασισμένες στα νέα
πορίσματα της πολεοδομικής και χωροταξικής επιστήμης, τα διάφορα κείμενα της
Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.) για την πόλη του 21ου αιώνα και τις νεώτατες
αντιλήψεις και τάσεις της πολεοδομικής επιστήμης (λ.χ. της μεταπαραδοσιακής ­
neotraditionalism ­ πόλης, του νεοουρμπανισμού ­ New Urbanism: Neighborhoods
of the Future κ.λπ.), προκειμένου να κατευθύνουν τον κοινό νομοθέτη στη
διαμόρφωση ενός σύγχρονου πλαισίου για άνετη και δημιουργική διαβίωση των
πολιτών.

Το περιεχόμενο της πρότασης για τη χωροταξία – πολεοδομία (ιδιαίτερα η νέα
παράγρ. 3 του άρθρου 24) είναι άκρως συντηρητικό και αναχρονιστικό, καθόσον
προωθεί την πελατειακή αντίληψη με παράλληλη μείωση του δικαστικού ελέγχου.
Δηλαδή η Διοίκηση θα μπορεί πλέον ανενόχλητα «να αλωνίζει» όπου θέλει, όπως
θέλει και όταν θέλει, ανάλογα, κυρίως, με τον «πελάτη». Και αν συνεχίσει η
διαπλοκή, όχι μόνον σε εθνικό αλλά κυρίως σε τοπικό επίπεδο που είναι πιο
έντονη, τότε «ο Θεός να φυλάει» το περιβάλλον μας. Έτσι, με το περιεχόμενο
αυτό επιτυγχάνεται ο διπλός στόχος της πρότασης: και «κατατροπώνεται» ο
«Πραίτωρ» αλλά και «λύνονται τα χέρια» της Διοίκησης, αποπροσανατολίζοντας την
κοινή γνώμη ότι «Με το άρθρο 24 προστέθηκε στην ελληνική συνταγματική τάξη μια
νέα διάσταση, αυτή του οικολογικού Συντάγματος» (Βενιζέλος «ΤΑ ΝΕΑ»,
13-10-2000). Δηλαδή και δεν εκσυγχρονίζεται το Σύνταγμα (άρθρο 24), όπως
απαιτούν οι νέες κατευθύνσεις της χωροταξικής και πολεοδομικής επιστήμης σε
ευρωπαϊκό αλλά και παγκόσμιο επίπεδο, αλλά και εμπαίζονται οι πολίτες ότι
δημιουργείται δήθεν οικολογικό Σύνταγμα!! Η επιστημονική διαφωνία μου με τον
κ. Εισηγητή της πλειοψηφίας, με τον οποίο συμφωνεί και η αξιωματική
αντιπολίτευση, είναι ολοφάνερη.

Από την ψήφιση του ελληνικού Συντάγματος του 1975 μέχρι σήμερα έχουν συμβεί
σημαντικές αλλαγές σε παγκόσμια κλίμακα αλλά και στη χώρα μας. Στο παγκόσμιο
γίγνεσθαι εμφανίστηκαν μεγάλα περιβαλλοντικά, χωροταξικά – πολεοδομικά και
γενικότερα κοινωνικοοικονομικά προβλήματα. Ως απάντηση στα προβλήματα αυτά
διαμορφώθηκε η έννοια της βιώσιμης ή αειφόρου ανάπτυξης ως συστατικό στοιχείο
της κοινωνικής ανάπτυξης, αναπτύχθηκαν νέες αρχές και κατευθύνσεις για τον
περιβαλλοντικό σχεδιασμό και ιδιαίτερα τη χωροταξία και την πολεοδομία και
γενικά η πολεοδομική επιστήμη κλήθηκε να παίξει ένα νέο ρόλο, προσαρμοσμένο
στις συνθήκες της νέας χιλιετίας. Από το κείμενο της αναθεώρησης του άρθρου 24
του Συντάγματος διαπιστώνεται ότι όλες οι πιο πάνω εξελίξεις αγνοούνται από
την Επιτροπή Αναθεώρησης. Η Επιτροπή, αν ήθελε, μπορούσε να ενημερωθεί για τις
πιο πάνω εξελίξεις της πολεοδομικής και χωροταξικής επιστήμης από τους
ειδικούς και ιδιαίτερα από τονΣύλλογο Ελλήνων Πολεοδόμων και Χωροτακτών, που
αποτελεί μέλος του Ευρωπαϊκού Συλλόγου Πολεοδόμων (επίσημος σύμβουλος της
Ε.Ε.).

Η έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης ως στοιχείο της κοινωνικής ανάπτυξης επιβάλλει
την αλλαγή, τον χαρακτήρα και τη λειτουργία του χωροταξικού και πολεοδομικού
σχεδιασμού. Ο σχεδιασμός αυτός πρέπει να έχει ολοκληρωμένο (φυσικό,
οικονομικό, κοινωνικό) χαρακτήρα. Ο ολοκληρωμένος αυτός χαρακτήρας δεν
αποτελεί πλέον μια τεχνική, ουδέτερη και απολιτική, ή έστω ορθολογική
διαδικασία που αφορά «τη θέση σε τάξη» των διαφόρων δραστηριοτήτων, αλλά μια
κοινωνικοπολιτική δραστηριότητα (urban social policy). Οι δράσεις του είναι
πολιτικά καθορισμένες. Αναμειγνύεται σε μια πάλη εξουσίας (urban politics) που
συνδέεται με το γεγονός ότι κάποιες χρήσεις γης μπορεί να διευρύνουν ή να
περιορίσουν τις ευκαιρίες ζωής των ανθρώπων. Σε επίπεδο πόλεων και οικισμών
διαμορφώνεται νέα αντίληψη των χρήσεων γης (βλ. πιο κάτω). Ο ολοκληρωμένος
(βιώσιμος) σχεδιασμός απαιτεί διαφύλαξη του περιβάλλοντος τόσο της πόλης όσο
και τους εξωαστικού (αγροτικού) χώρου. Πρέπει να αποβλέπει και να ενθαρρύνει
τη διατήρηση των μη ανανεούμενων πόρων, τη διατήρηση της ενέργειας και τη μη
ρυπαίνουσα τεχνολογία, τη μείωση της ρύπανσης, την ενεργό συμμετοχή των
πολιτών, τη διατήρηση των παραδοσιακών στοιχείων, την καταπολέμηση της
ανεργίας, της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού και γενικά την
αναγέννηση των γκρίζων περιοχών. Επίσης για την πόλη του 21ου αιώνα πρέπει να
προωθείται κυρίως η ανάμειξη των συμβατών χρήσεων γης με την εγκατάλειψη της
μονολειτουργικότητας (fonctionalism). Η ξεπερασμένη και ανεξέλεγκτα απλωμένη
στον χώρο, οικιστική περιοχή, που στηρίζεται στη Χάρτα των Αθηνών του 1933,
πρέπει να αντικατασταθεί με την πόλη των πολιτών. Γενικά ο ολοκληρωμένος
σχεδιασμός πρέπει να στοχεύει σε μια συνθήκη ισορροπίας και αρμονίας μεταξύ
κοινωνικοοικονομικού γίγνεσθαι και περιβάλλοντος.

Το ισχύον άρθρο 24 του Συντάγματος για πρώτη φορά περιλαμβάνει διατάξεις για
το φυσικό περιβάλλον, τη χωροταξία και πολεοδομία. Για τη χωροταξία δεν
περιλαμβάνει κάποιες κατευθύνσεις για τον κοινό νομοθέτη αλλά αναφέρεται πολύ
γενικά και αόριστα στη «χωροταξική αναδιάρθρωση της χώρας». Αυτός είναι και
ένας από τους λόγους, σε συνδυασμό με την έλλειψη πολιτικής βούλησης, που δεν
έχει εφαρμοστεί μέχρι σήμερα πολεοδομικός σχεδιασμός παρά τις επανειλημμένες
επισημάνσεις και υποδείξεις του ΣτΕ προς τη Διοίκηση. Η αδιαφορία και
αναποτελεσματικότητα της Διοίκησης οδήγησαν το Δικαστήριο αυτό να παίξει
πρωταγωνιστικό ρόλο στα περιβαλλοντικά θέματα, ιδιαίτερα την περίοδο όπου
πρόεδρος του Ε’ Τμήματος ήταν ο κ. Μ. Δεκλερής. Ο δικαστής αυτός, επηρεασμένος
από τη συστημική θεωρία, που είχε σπουδάσει τη δεκαετία του 1950, θεώρησε ότι
όλα τα θέματα του περιβάλλοντος, ως συστήματα, μπορεί να εξηγηθούν και να
λυθούν με έναν ουδέτερο και απολιτικό τρόπο και με χρησιμοποίηση δεδομένων και
αντικειμενικών που γνωρίζουν μόνον λίγοι άνθρωποι (δηλαδή οι επιστήμονες,
νομικοί ή άλλοι). Μάλιστα ο κ. Δεκλερής δεν διστάζει να υποστηρίξει ότι ο
δικαστής παίζει τον ρόλο του πραίτωρα – δικαστή και είναι ο (μόνος) εγγυητής
του περιβάλλοντος και της εξασφάλισης της βιώσιμης ανάπτυξης των οικισμών
(αυτά διαβάζει ο κ. Βενιζέλος και «βουρλίζεται»).

Ιδιαίτερα, ως προς τις χρήσεις γης, το ΣτΕ δεν αντιλήφθηκε ότι ο νομοθέτης του
ν. 1337/1983, του οποίου ο γράφων υπήρξε ένας από τους συντάκτες του,
συνειδητά δεν αναφέρεται στην οικιστική περιοχή, αλλά ούτε και καθορίζει
γενικές χρήσεις γης καθόσον ήθελε τη δημιουργία της μεταπαραδοσιακής πόλης με
τις μεικτές συμβατές χρήσεις γης. Έτσι, με εσφαλμένη ερμηνεία του, το ΣτΕ στην
περιοχή επέκτασης κύριας κατοικίας τού ως άνω νόμου θεωρεί ότι πρέπει να
εφαρμοστεί το π.δ. 81/1980 που αφορά τις διαχωρισμένες χρήσεις γης. Δηλαδή ο
νομοθέτης θέλει ανάμειξη των χρήσεων, σύμφωνα και με τις κατευθύνσεις της Ε.Ε.
(βλ. Πράσινο Βιβλίο), και το ΣτΕ θέλει διαχωρισμό των χρήσεων και μάλιστα
προτεραιότητα στην αμιγή κατοικία, σύμφωνα με τις κατευθύνσεις κυρίως του κ.
Δεκλερή.

Οι μετά τον Τρίτση υπουργοί υιοθετούν την αντίληψη του ΣτΕ (βλ. ν. 1560/1985
και π.δ. του 1987 για τις χρήσεις γης) και έτσι η περιοχή κύριας κατοικίας
(πόλη) γίνεται μονολειτουριγκή – zoning (Κατοικία, Επαγγελματική Εγκατάσταση,
Πολεοδομικό Κέντρο κ.λπ.) και «βαπτίζεται» οικιστική περιοχή, με αυστηρά
διαχωρισμένες χρήσεις γης. Δηλαδή εκείνο που οι χώρες της Ευρώπης προσπαθούσαν
να αντικαταστήσουν ως ξεπερασμένο και καταστροφικό για τις πόλεις (αυστηρός
διαχωρισμός χρήσεων γης), η χώρα μας, αντίθετα, προσπαθούσε να το επιβάλει
δικαστικά και νομοθετικά. Μάλιστα το ΣτΕ προχώρησε ακόμη περισσότερο και
επέβαλε την «αμιγοποίηση» των περιοχών και στα υπάρχοντα εγκεκριμένα σχέδια,
καθώς και στους προ του 1923 οικισμούς. Όμως ο σχεδιασμός, με τον ως άνω
ολοκληρωμένο χαρακτήρα, δεν μπορεί να επιτευχθεί στην «αμιγοποιημένη» περιοχή,
αλλά στην πόλη και στον οικισμό όπου υπάρχει αρμονική διάρθρωση των χρήσεων
γης. Αν η βούληση της Επιτροπής ήταν το οικολογικό Σύνταγμα, έπρεπε να
ασχοληθεί με αυτά τα θέματα, με τη βοήθεια ειδικών βέβαια.

Επειδή στην εφημερίδα που φιλοξενούμαι, δεν μπορώ να επεκταθώ περισσότερο,
επιφυλάσσομαι να υποστηρίξω αναλυτικότερα τις απόψεις μου για τη χωροταξία και
πολεοδομία με σχετική πρόταση, που θα στείλω, σύντομα, στη Βουλή, με την
ελπίδα ότι θα αποτελέσει θέμα προβληματισμού όχι μόνον των μελών της Επιτροπής
αλλά και όλων των βουλευτών.

Η ευθύνη τους (αλλά και όλων μας) είναι τεράστια ως προς τη διαμόρφωση του
κατάλληλου πλαισίου για τη μελλοντική διαβίωσή μας. Είναι αδιανόητο η ελληνική
κοινωνία να «πληρώσει» την κόντρα μεταξύ εκτελεστικής – νομοθετικής και
δικαστικής εξουσίας. Είναι απαράδεκτο ο σχεδιασμός να αποτελεί, κυρίως, μέσο
δημιουργίας πελατειακών σχέσεων (λ.χ. νομιμοποίηση της παρανομίας ­ αυθαιρέτων
κατασκευών ­ και γελοιοποίηση της νομιμότητας κ.λπ.).

Ο Δημήτρης Γ. Χριστοφιλόπουλος είναι καθηγητής Θεσμών και Πολιτικής
Χωροταξίας – Πολεοδομίας Πανεπιστημίου Αθηνών, μέλος του Συλλόγου Ελλήνων
Πολεοδόμων και Χωροτακτών