Ο καθρέπτης της λιμνοθάλασσας

Μια επίπεδη υγρή επιφάνεια απλώνεται σε έκταση πολλών τετραγωνικών χιλιομέτρων
και κοιτά προς τα πάνω αναζητώντας το ταίρι της. Δεν είναι όμως το «ταίρι»
αυτό που βρίσκει, είναι ο ίδιος της ο εαυτός… ή μήπως είναι απλά ο ουρανός;
Ποιο είναι το είδωλο και ποιο το αληθινό; Όλα μοιάζουν με ένα σε τούτο τον
τόπο και το μάτι συναντά τον εαυτό του καθώς κοιτά τα αρυτίδιαστα νερά της
λιμνοθάλασσας. Ετούτο το εφέ της ανάκλασης χρωμάτων, σχημάτων και κινήσεων
φαίνεται γοητευτικό, καθώς τα μόνα που φαινομενικά δεν αποκτούν ταυτόσημο
είδωλο είναι οι σκέψεις, οι επιθυμίες, τα συναισθήματα, οι ήχοι… Μήπως όμως
κι αυτά δεν πολλαπλασιάζονται επί δύο;

Το βαθύ πορτοκαλί της δύσης του ήλιου αφήνει τη θέση του στο βαθύ μπλε του
ουρανού που σηματοδοτεί τον ερχομό της νύχτας. Τα φώτα ενός αυτοκινήτου που
τρέχει πάνω σε μια στενή λωρίδα γης ανάμεσα στις στιλπνές, ατάραχες επιφάνειες
του νερού αποκτούν περίσσια λάμψη και ένταση. Το φως μεταδίδεται με ταχύτητα
που ο άνθρωπος ακόμα δεν έχει πιάσει και το αυτοκίνητο απλά κινείται στον χώρο
που οι τρεις διαστάσεις δεν είναι δυνατόν να περιγράψουν και να καθορίσουν.
Γι’ αυτό που νιώθω μού φαίνεται πως δεν βρίσκω «ταίρι» και περιμένω να πέσει
το σκοτάδι, να σβήσουν και οι τελευταίες ρομαντικές ανακλάσεις της ημέρας που
πέρασε, να γυρίσω πάλι στις γνώριμες διαστάσεις μου. Είναι μια σπουδαία στιγμή
ετούτη… του τεχνητού φωτισμού, της επαναφοράς στα γνωστά και συνηθισμένα.
Χαμογελώντας μπαίνω στους δρόμους της πόλης, αναζητώντας κάτι να φάω. Ολόκληρη
την ημέρα δεν έβαλα μπουκιά στο στόμα μου, απορροφήθηκα στο ταξίδι, θαύμασα
και θύμωσα, ευχαριστήθηκα σε γενικές γραμμές. Είμαι σίγουρος μάλιστα ότι θα
κοιμηθώ σαν πουλάκι… τόσο πολυδιάστατες εικόνες είχα καιρό να συναντήσω.

Το Μεσολόγγι είναι ένας τόπος που μάθαμε περισσότερο από το μάθημα της
ιστορίας παρά από εκείνο της γεωγραφίας. Ελληνική Επανάσταση 1821, Λόρδος
Βύρων, Κιουταχής, Ιμπραήμ και αιματηρή έξοδος των ελεύθερων πολιορκημένων,
σκόρπιες πληροφορίες και ονόματα για έναν τόπο που τα ιστορικά γεγονότα
επιβλήθηκαν στην ομορφιά. Υπνωτισμένοι από εκείνα τα σημαντικά για όλους μας
σχολικά χρόνια, αφήσαμε το Μεσολόγγι να φωλιάζει στη λιμνοθάλασσα που δεν
γνωρίσαμε ποτέ πώς είναι, αόρατο και καμουφλαρισμένο στην ομίχλη που
δημιουργεί η υγρασία. Ακόμα λιγότερα ακούσαμε και μάθαμε για το Αιτωλικό,
νησάκι μέσα στη λιμνοθάλασσα με δύο στενές λωρίδες να το ενώνουν με την ξηρά.
Τα όρια σ’ ετούτο τον τόπο είναι τόσο αβέβαια και μεταβλητά… πού τελειώνει η
ξηρά και πού αρχίζει η θάλασσα; Πού εκβάλλουν τα ποτάμια και πού σχηματίζονται
οι λίμνες; Το παιχνίδι ανάμεσα στο χώμα και το νερό συνεχίζεται εδώ και
αιώνες. Οι άνθρωποι διαμόρφωσαν κάποια όρια, χωρίς όμως ποτέ να είναι απόλυτα,
ούτε «στεγανά»!

Η λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου-Αιτωλικού είναι η μεγαλύτερη στην Ελλάδα και
συνολικά το σύμπλεγμα των υγρότοπων απλώνεται σε μια τεράστια έκταση που
καταλαμβάνει 220.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Δύο ποταμοί έρχονται και
εκβάλλουν εδώ, ο Αχελώος (πατέρας των ρεόντων υδάτων της αρχαιότητας) και ο
Εύηνος (ή Φίδαρις). Είναι τέτοια η παροχή νερού του Αχελώου που δικαιολογεί
την εκτεταμένη λεκάνη απορροής, ενώ οι προσχώσεις που δημιουργεί (ή σωστότερα
δημιουργούσε) από την απόθεση φερτών υλών είναι τόσο σημαντικές ώστε και ο
Θουκυδίδης αναφέρεται στην επισφαλή για εχθροπραξίες προσχωσιγενή δράση του!
Σήμερα ο ήρεμος υγρός γίγαντας κινείται νωχελικά μέσα σε κανάλια και καταλήγει
στη θάλασσα δίχως να εναποθέτει ιζήματα, δίχως να κουβαλά ζωή… παρά τόνους
από φυτοφάρμακα! Την ορμή και την ενέργειά του την έχασε στα φράγματα-τεχνητές
λίμνες των Κρεμαστών, του Καστρακίου και του Στράτου, ενώ με την επερχόμενη
ολοκλήρωση των έργων εκτροπής του ουδείς γνωρίζει ποια θα είναι τα νέα
δεδομένα και οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις στο δέλτα και τη λιμνοθάλασσα.

Αν μπορούσε να μετρήσει κανείς αυτό το παράλιο «μέτωπο» της λιμνοθάλασσας θα
έβρισκε ότι έχει μήκος πάνω από 50 χιλιόμετρα. Το μεγαλειώδες αποτέλεσμα
μπορεί να μη γίνεται αντιληπτό με τα νούμερα, το μάτι όμως καταλαβαίνει και
θαυμάζει. Οι άνθρωποι δεν θαμπώθηκαν μονάχα από την ομορφιά του τοπίου, αλλά
και από τον πλούτο του. Εκατοντάδες οικογένειες ζουν μέχρι σήμερα από τα
πλούσια αλιεύματα. Η αφθονία σε τροφή που προσφέρουν τα ρηχά νερά της
λιμνοθάλασσας έλκει τα ψάρια που διαλέγουν να μεγαλώσουν εδώ και όχι στο
πέλαγος. Η έξοδός τους από τη λιμνοθάλασσα είναι δύσκολη… και τα περισσότερα
παγιδεύονται τεχνηέντως! Πέντε είδη κέφαλου, λαβράκια, τσιπούρες, χέλια και
γοβιοί είναι τα βασικά είδη που ψαρεύονται και η «παραγωγή» φτάνει σε χιλιάδες
τόνους ετησίως.

Πολύ σημαντικός είναι ετούτος ο υγρότοπος και για τα πουλιά (συγκαταλέγεται
ανάμεσα στους 11 διεθνούς σημασίας της Συνθήκης Ραμσάρ). Τα μεταναστευτικά
χρησιμοποιούν τη λιμνοθάλασσα για σταθμό ανάπαυσης και ανεφοδιασμού, ενώ στην
περιοχή έχουν παρατηρηθεί πάνω από τα 200 διαφορετικά είδη, εκ των οποίων τα
70 είναι σπάνια ή απειλούμενα. Χαρακτηριστικό είδος ο λεπτόραμφος γλάρος, που
είναι και αυστηρά προστατευόμενο. Πάντως για τις φημισμένες αγριόπαπιες της
περιοχής οι αριθμοί παρουσιάζουν συνεχή μείωση. Αιτίες τα συνεχή έργα
αποστράγγισης και αλυκοποίησης, αλλά και το παράνομο κυνήγι. Δεν είναι τυχαίο
που αυτή την περίοδο οι ντουφεκιές των μικρόνοων πέφτουν ασταμάτητα, λες και
έχουμε πόλεμο!

Από την πολυδιάστατη λιμνοθάλασσα, που μόνο ελάχιστα απ’αυτά που έμαθα μπόρεσα
να σας μεταφέρω, επιστρέφω στην πόλη του Μεσολογγίου, με τον ίδιο τρόπο που
από την αιώρηση στο κενό πατάς ξανά τα πόδια σου στο έδαφος. Όσο και αν
περιφέρεσαι στις χωμάτινες ή ασφάλτινες λωρίδες γης, δεν θα χορτάσεις. Τα
σπίτια στην Τουρλίδα, τον παραδοσιακό λιμναίο οικισμό, που χώνουν τα
υποστυλώματά τους στη λιμνοθάλασσα, καθρεπτίζουν τον εαυτό τους. Παρά το
γεγονός ότι φαίνονται ειδυλλιακά στο μάτι, δεν είναι εύκολο να ζεις εκεί.

Τον πρώτο οικισμό στη θέση της πόλης του Μεσολογγίου τον έχτισαν Δαλματοί
πειρατές τον 13ο αιώνα επάνω σε τρεις νησίδες που αργότερα ενοποιήθηκαν.
Φυσικά, θα πρέπει να γνωρίζετε ότι η ευρύτερη περιοχή κατοικείται από
αρχαιοτάτων χρόνων και τα «σημάδια» στον χώρο είναι αναγνωρίσιμα και πολύ
σημαντικά. Η πρώτη εκδοχή για το όνομά του προέρχεται από τη συγχώνευση των
δαλματικών λέξεων Messo laghi που σημαίνει λιμνοχώρι. Πολλοί ιστορικοί όμως
διαφωνούν και θεωρούν ότι είναι σύνθετη λέξη που αναφέρεται στην πόλη η οποία
χτίστηκε «εν μέσω λόγγου». Πραγματικά μέσα και γύρω από το Μεσολόγγι υπήρχε
(όπως αναφέρουν πολλοί περιηγητές του 18ου-19ου αιώνα) πυκνό δάσος από
βελανιδιές, που έφτανε μέχρι τη θάλασσα, και πυκνοί άγριοι ελαιώνες. Σήμερα
μην περιμένετε φυσικά να δείτε κανένα δάσος… η καταστροφή άρχισε στο δεύτερο
μισό του 19ου αιώνα και έχει απολύτως ολοκληρωθεί!

Όλοι οι δρόμοι του Μεσολογγίου οδηγούν στο τείχος με τα κανόνια και στον Κήπο
των Ηρώων. Στο κέντρου του κήπου, που αποτελεί χώρο ανάπαυσης ηρώων της
Ελληνικής Επανάστασης, δεσπόζει το άγαλμα του φιλέλληνα Λόρδου Βύρωνα, που
έφτασε εδώ στα 1824 ενισχύοντας τη φρουρά με τρόφιμα και πολεμοφόδια.
Δυστυχώς, πέθανε τον ίδιο χρόνο. Το χρονικό ενός από τα πιο σημαντικά κεφάλαια
της ιστορίας μας άρχισε να γράφεται στις 15 Απριλίου του 1825. Τότε ξεκίνησε η
δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου από τον Κιουταχή αρχικά και τον Ιμπραήμ στη
συνέχεια. Ένας χρόνος συνεχών μαχών… Όσο η λιμνοθάλασσα ήταν ανοιχτή, το
Μεσολόγγι άντεχε. Στα νησάκια Βασιλάδι, Ντολμάς και Κλείσοβα τα κανόνια
απωθούσαν τον Ιμπραήμ… Κάποτε σίγησαν και το Μεσολόγγι αποκλείστηκε.
Αβοήθητοι, καταπονημένοι και πεινασμένοι οι ελεύθεροι πολιορκημένοι
επιχείρησαν την Έξοδο στις 10 Απριλίου του 1826, βράδυ του Λαζάρου. Το σχέδιο
όμως είχε προδοθεί. Τρεις χιλιάδες σκοτώθηκαν, δύο χιλιάδες που ήσαν άρρωστοι
και ανήμποροι τινάχτηκαν στον αέρα μαζί με τις πυριτιδαποθήκες, χίλιοι
πιάστηκαν αιχμάλωτοι και ελάχιστοι τυχεροί έφτασαν μέχρι το μοναστήρι του Άη
Συμιού (Άγιος Συμεών ­ που γίνεται κάθε χρόνο το μεγάλο πανηγύρι με την
απίθανη καβαλαρία), για να περάσουν στη συνέχεια τον Αράκυνθο (το βουνό) και
να σωθούν. Για τους Μεσολογγίτες ακόμα και σήμερα κάθε ελέυθερος άνθρωπος
θεωρείται «δημότης».

Κοιτώντας τα κανόνια και το τείχος αναρωτιέσαι πώς αυτή η χαμηλή «μάντρα»
αντιστάθηκε τόσο σθεναρά. Την απάντηση θα την δώσουν οι άνθρωποι με την ψυχή
τους και όχι οι πέτρες που βάφτηκαν με το αίμα τους.

Ακολουθώντας τον εσωτερικό δρόμο για το Αιτωλικό (υπάρχει και η επαρχιακή
εθνική οδός) το πρώτο πράγμα που αντικρύζεις είναι τα επιβλητικά λευκά «βουνά»
από αλάτι. Εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη εν ενεργεία αλυκή της Ελλάδας που
παράγει 130.000 τόνους πλυμένου αλατιού, καλύπτοντας το 50% των αναγκών της
χώρας μας! Ο ευθύς δρόμος συνεχίζει και στα αριστερά, βαθιά μέσα στη
λιμνοθάλασσα, ξεχωρίζει ένα μικρό εκκλησάκι. Είναι η Παναγιά η Φοινικιώτισσα,
χώρος περισυλλογής, αλλά και προσευχής του Λόρδου Βύρωνα στα δύσκολα εκείνα
χρόνια.

Φτάνοντας στο Αιτωλικό οδικά δεν καταλαβαίνεις ότι πρόκειται για ένα μικρό
πυκνοκατοικημένο νησάκι, το οποίο ενώνεται με την ξηρά με δύο παλιές γέφυρες.
Από τη μια μεριά η λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου και από την άλλη του
Αιτωλικού. Παρά τις σύγχρονες επεμβάσεις, η κωμόπολη με τη ναυτική παράδοση
διατηρεί τη γραφικότητά της, αποπνέοντας μοναδική ατμόσφαιρα. Μια βόλτα
ανάμεσα στα χαμηλά σπίτια με τις κεραμιδένιες στέγες σε κάνει να ανακαλύψεις
τις όμορφες γωνιές του Αιτωλικού, ενώ δύο εκκλησίες αποτελούν δυνατό πόλο
έλξης. Μπαίνοντας στον ναό των Ταξιαρχών θα αντικρύσεις το ξυλόγλυπτο τέμπλο
του 18ου αιώνα, ενώ εάν κοιτάξεις στα δεξιά εισόδου θα δεις ένα πηγάδι. Ο
τοπικός μύθος, που ιστορικά επαληθεύεται, μιλά για ένα μικρό θαύμα. Στην
πολιορκία του 1823 και ενώ οι αποκλεισμένοι κάτοικοι διψούσαν, μια τούρκικη
οβίδα τρυπώντας τη σκεπή της εκκλησίας άνοιξε μια μεγάλη τρύπα στο δάπεδο. Από
εκεί ανάβλυσε πόσιμο νερό! Έξω από την εκκλησία των Ταξιαρχών ξεχωρίζει ο
τάφος της Βασιλικής Κίτζου. Είναι η τελευταία κατοικία της γνωστής
Κυρα-Βασιλικής, χριστιανής και «γυναίκας» του Αλή-Πασά που πέθανε στα 1834 και
τάφηκε εδώ… «κατά την συνήθη εκκλησιαστικήν τάξιν», όπως αναφέρει η
επιγραφή.

Στη μεγάλη εκκλησία της Παναγίας του Αιτωλικού το ξυλόγλυπτο τέμπλο είναι
ακόμα πιο όμορφο και επιβλητικό, μονάχα που τις εντυπώσεις κερδίζει ένα ιερό
κομμάτι πανιού. Πρόκειται για το χρυσοκέντητο πανί του Επιταφίου,
αριστουργηματικό έργο του 12ου αιώνα φιλοτεχνημένο, σύμφωνα με την παράδοση,
από τρεις παρθένες στην Κωνσταντινούπολη. Δωρήθηκε στο Αιτωλικό από τον
μετέπειτα αυτοκράτορα Άγγελο Κομνηνό, ανιψιό του Ανδρόνικου και εκείνο που
θαυμάζεις με ανοιχτό το στόμα είναι οι λεπτομέρειες από τα πρόσωπα στο πανί.
Μοιάζουν σαν έργο ζωγραφικής και όχι σαν κέντημα, ενώ στο πλαίσιο-περίγραμμα
έχουν κεντηθεί και όλοι οι προφήτες με τα ονόματά τους!

Το ταξίδι στη λιμνοθάλασσα δεν τελειώνει όμως εδώ. Δεκάδες μνημεία και
αξιοθέατα περιμένουν τον επισκέπτη σε απόσταση αναπνοής και πολλές όμορφες
ιστορίες συνοδεύουν το ταξίδι-περιπλάνηση στον χώρο και τον χρόνο. Θα τα
γνωρίσουμε και αυτά από κοντά.

ΔΙΑΔΡΟΜΗ

Είναι πολύ εύκολο να φτάσετε στο Μεσολόγγι από την Αθήνα, είτε
πραγματοποιώντας την πιο επίπονη, αλλά ομορφότερη διαδρομή μέσω Ιτέας –
Γαλαξειδίου – Ναυπάκτου, είτε ακολουθώντας την εθνική οδό Αθηνών – Πατρών μέσω
Ρίου – Αντιρίου, όπου η ουρά των αυτοκινήτων ακόμα και τώρα τον χειμώνα είναι
σχεδόν πάντοτε μεγάλη. Η συνολική απόσταση για το Μεσολόγγι είναι περίπου 250
χλμ. από την Αθήνα και πάνω από 500 από τη Θεσσαλονίκη. Από το Μεσολόγγι έως
το Αιτωλικό η απόσταση είναι μόλις 10 χιλιόμετρα και η περιήγηση πολύ εύκολη.
Εξαιρετικής ομορφιάς είναι η μικρή βόλτα προς την Τουρλίδα, αλλά και η
περιήγηση στη λιμνοθάλασσα. Εάν έχει καλό καιρό δεν πρέπει με τίποτε να χάσετε
το ηλιοβασίλεμα από κάποιο σημείο της λιμνοθάλασσας που θα επιλέξετε.

ΔΙΑΜΟΝΗ

Όλη η απαραίτητη τουριστική υποδομή υπάρχει στο Μεσολόγγι και το Αιτωλικό, αν
και οι προσφερόμενες κλίνες δεν είναι πάρα πολλές. Τα παρακάτω αναφέρονται
ενδεικτικά:

Θεοξένια (Μεσολόγγι) 0631-22683

Λίμπερι (Μεσολόγγι) 0631-28050

Αγάπη (Μεσολόγγι) 0631-22553

Αλεξάνδρα (Αιτωλικό) 0632-23019

Λίμπερτι Ιν (Αιτωλικό) 0632-22206

ΦΑΓΗΤΟ

Από τα πλέον ενδεδειγμένα εδέσματα στο Μεσολόγγι, αλλά και το Αιτωλικό είναι
φυσικά τα ψάρια. Κέφαλοι, λαβράκια, γοβιοί, αλλά και τσιπούρες είναι συνήθως
φρεσκότατα και νοστιμότατα. Εκείνο πάντως που πρέπει οπωσδήποτε να δοκιμάσετε
(και το οποίο μού αρέσει υπερβολικά) είναι το χέλι, ενώ πολλοί δεν θα
παραλείψουν να γευτούν και αυγοτάραχο. Οι πεζόδρομοι στο κέντρο του
Μεσολογγίου είναι γεμάτοι από ουζερί και ταβέρνες και μπορείτε να διαλέξετε
αυτή που σας αρέσει περισσότερο. Προσωπικά πάντως προτιμώ την ψαροταβέρνα του
Αποστόλη στην Τουρλίδα. Καλό είναι και το «Λιμάνι» εκεί δίπλα στα πλοία. Στο
Αιτωλικό οι πληροφορίες μου αναφέρουν ότι κάθε βράδυ η ταβέρνα του Γιώργου του
μονόμματου είναι ό,τι καλύτερο θα μπορούσατε να βρείτε για φαγητό.

ΧΡΗΣΙΜΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ

Δήμος Μεσολογγίου 0631-22400

Τουρ. Αστυνομία Μεσολογγίου 0631-27220

Αστυνομία Μεσολογγίου 0631-22228

Τροχαία Μεσολογγίου 0631-23117

Νοσοκομείο Μεσολογγίου 0631-22268

Δήμος Αιτωλικού 0632-22233

Κ. Υγείας Αιτωλικού 0632-22722

Αστυνομία Αιτωλικού 0632-22100