Ρητορικές ερωτήσεις για την αμερικανική δημοκρατία

Οι αμερικανικές εκλογές αποτελούν δοκιμασία για κάθε συνταγματολόγο. Δοκιμασία
της λογικής, πριν απ’ όλα, αλλά και των παραδεδομένων «αληθειών» που περιέχει
η κλασική «Δημοκρατία στην Αμερική» του Τοκβίλ (παρ’ όλο που αναφερόταν
περισσότερο στο πολίτευμα και λιγότερο στην εκλογική διαδικασία καθαυτή). Πέρα
λοιπόν από το ενδιαφέρον για την έκβαση, καθίσταται αναγκαία η επανεξέταση των
θεσφάτων στο δοκιμαστήριο της σημερινής πραγματικότητας.

1. Το σύστημα. Πόσο δημοκρατικό είναι ένα εκλογικό σύστημα αναίτια, με
τα δεδομένα της εποχής, περίπλοκο (διαφορετική διαδικασία για κάθε Πολιτεία,
δύο, χρονικά διαχωρισμένα, επίπεδα έκφρασης της λαϊκής βούλησης), όχι απολύτως
άμεσο (το εκλογικό σώμα ψηφίζει για εκλέκτορες κόμματος σε επίπεδο Πολιτείας
και αυτοί, συλλήβδην, «μεταφέρουν» την εντολή υπέρ του επίσημου προεδρικού
υποψηφίου) και, κυρίως, άδικο (εξαιτίας του κανόνα της σχετικής πλειοψηφίας,
στις εκλογές επικρατεί ο υποψήφιος που κέρδισε για 100 ψήφους πέντε Πολιτείες,
παρά αυτός που υπερίσχυσε με διαφορά εκατομμυρίων σε τρεις); Πόσο ευνοεί τη
συμμετοχή του πολίτη το γεγονός ότι η όλη εκλογή απορροφά την ενέργεια του
ενός τετάρτου της προεδρικής θητείας και ότι, ακόμα και το θεωρητικά
δημοκρατικότερο κομμάτι της, η επιλογή των υποψηφίων μέσω ανοικτών και
υπερκομματικών «προκαταρκτικών εκλογών» υπονομεύεται στην πράξη από τη δύναμη
του χρήματος και του κατεστημένου; Πόσο ελεύθερα μορφώνει γνώμη το εκλογικό
σώμα, όταν το κυριότερο εργαλείο διαχωρισμού των υποψηφίων, τα περίφημα
τηλεοπτικά ντιμπέιτ, είναι, εκ φύσεως, διάλογοι κωφών;

2. Τα κόμματα. Πόσο προάγουν την πραγματική δημοκρατία κόμματα
διαχείρισης και μόνον, χωρίς διακριτό ιδεολογικό στίγμα, χωρίς ευκρινείς
μεταξύ τους πολιτικές διαφορές, χωρίς σύνδεση με το κοινωνικό σώμα και με
δραστηριοποίηση μόνο κατά την περίοδο των εκλογών; Πόσο δίκαια είναι η
χρηματοδότηση, όταν ουσιαστικά βασίζεται σε έναν μόνον αυστηρό κανόνα ότι δεν
υπάρχουν κανόνες, και έτσι οι δημόσιες σχέσεις καταλήγουν να ισοδυναμούν με
τις ιδιωτικές εξαρτήσεις; Πόσο διαφωτιστικά είναι πολιτικά «προγράμματα» που
θέλουν, στη χώρα των μεγαλύτερων εσωτερικών αντιθέσεων, να μιλήσουν σε όλους
και γι’ αυτό είναι καταδικασμένα να μην πουν τίποτα; Πόσο χρήσιμες είναι οι
υποτιθέμενες γιορτές της δημοκρατίας, τα συνέδρια των δύο μεγάλων κομμάτων,
όταν διεξάγονται μόνο κάθε τέσσερα χρόνια και μόνο για επίδειξη δύναμης και
επίπλαστης ομοψυχίας;

3. Τα πρόσωπα. Πόσο δημοκρατικά ισορροπημένο είναι να κατέχει τόσο
αυξημένες αρμοδιότητες (αρχηγός του κράτους, του στρατού και απόλυτος άρχων
της κυβέρνησης) ένα πρόσωπο που εκλέγεται ύστερα από τόσο λίγο πολιτικό
διάλογο, από ένα τόσο μικρό κομμάτι του αμερικανικού λαού (το 32% όσων
δικαιούνταν ψήφισε το 1996 και το ποσοστό αναμένεται να είναι ακόμα χαμηλότερο
φέτος) και που τελικά οι περισσότερες αποφάσεις του υπαγορεύονται από
αδιαφανείς τεχνοκρατικές ή επιχειρηματικές δομές; Ειδικά δε στις φετινές
εκλογές πώς δικαιολογείται (έστω και αν, με υπεράνθρωπη προσπάθεια, θεωρήσουμε
ότι η ψυχική ταύτιση με το «αμερικανικό όνειρο» αποτελεί το βασικό κριτήριο
ικανότητας και δημοφιλίας) να διεκδικεί ισάξια την προεδρία ένας υποψήφιος
χωρίς προσόντα αλλά και χωρίς την, θεωρητικά αναγκαία, στοιχειώδη ειλικρίνεια
(ο Μπους εμφανίζεται ως φωνή των «απλών ανθρώπων», ενώ είναι το κατ’ εξοχήν
κατασκεύασμα της οικογενειοκρατίας και του πολιτικο-επιχειρηματικού
κατεστημένου); Και δεν αποτελεί δημοκρατική παραφθορά, ο υποψήφιος με το
καλύτερο και, για πρώτη ίσως φορά, πραγματικά φιλελεύθερο πρόγραμμα, να
ντρέπεται σχεδόν γι’ αυτό και να το αφήνει στο σκοτάδι; Τι είναι τελικά αυτό
που επιτρέπει στην Αμερική την ατιμώρητη μετατροπή της μετριότητας σε αρετή;

Όλα τα παραπάνω ερωτήματα δεν περιμένουν απάντηση. Μόνο σκέψη που, για πολλούς
Ευρωπαίους, μπορεί να αποτελέσει και πηγή κάποιας υπερηφάνειας.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.