Περιττά και άστοχα της αναθεώρησης του Συντάγματος

Η κοινή νομοθετική παραγωγή ­ στην οποία περιλαμβάνεται και η κάθε μορφής
κανονιστική δραστηριότητα της εκτελεστικής εξουσίας ­ μέσα από τις αέναες
καθημερινές της μεταβολές σηματοδοτεί σε θεσμικό επίπεδο και τον συμβιβασμό
του δικαιικού εποικοδομήματος με την αναπότρεπτη δυναμική των πρωτεϊκών
μεταβολών και των οβιδιακών μεταμορφώσεων της κοινωνικής και οικονομικής
υποδομής.

Αντιθέτως, η αναθεώρηση του Συντάγματος, οριοθετημένη αφενός από τους ειδικούς
κανόνες ­ στο πλαίσιο πάντοτε ενός αυστηρού Συντάγματος ­ που τη διέπουν και,
αφετέρου, από την αυξημένη τυπική ισχύ των διατάξεων στις οποίες και
καταλήγει, εκφράζει, κατά βάση και κατά κανόνα, την αγωνιώδη προσπάθεια των
θεμελιωδών θεσμών να αντισταθούν, κυρίως μέσα από την πρόβλεψη του μέλλοντος,
στη φθορά της καθημερινής τριβής τους με την πραγματικότητα.

Με άλλες, και όσο γίνεται πιο ακριβείς, λέξεις, ο κοινός νομοθέτης κρίνεται,
ως προς τη θεσμική του αξιοπιστία, περισσότερο από τη δυνατότητά του να
ανταποκριθεί στη ροή της πραγματικότητας, την οποία καλείται να πλαισιώσει
κανονιστικώς. Ενώ ο αναθεωρητικός νομοθέτης αξιολογείται, ως προς τη θεσμική
του αποτελεσματικότητα, ιδίως με βάση τη δυνατότητά του να προκαθορίσει την
εξέλιξη του κοινωνικού και οικονομικού γίγνεσθαι, το οποίο επιχειρεί να θέσει
εκ των προτέρων υπό τον μακροπρόθεσμο έλεγχο της νομικής ρύθμισης.

Με όλη λοιπόν την επιφύλαξη που εγείρει κάθε νομικός νεολογισμός, θα μπορούσε
κανείς να κάνει λόγο ­ με πηγή αναλογικής έμπνευσης την οικονομική ορολογία ­
στη μεν πρώτη περίπτωση για «μικροκανονιστική», στη δε δεύτερη για
«μακροκανονιστική» θεσμική παρέμβαση.

Από την άποψη αυτή το μοιραίο λάθος για τον αναθεωρητικό νομοθέτη και την όλη
τύχη και προοπτική του έργου του θα ήταν να υποκύψει στη δύναμη της συνήθειας
της κοινής νομοθετικής εμπειρίας και στον ελλοχεύοντα πειρασμό της ανέφικτης
πληρότητας του δικαιικού κανόνα, που συχνά υποτάσσουν το Σύνταγμα στη λογική
ενός ιδιόμορφου τύπου πληθωριστικής κανονιστικής πίεσης.

Έχω την αίσθηση ότι η έως τώρα πορεία της αναθεωρητικής διαδικασίας, η οποία
μπαίνει αισίως στην τελική φάση της ενώπιον της Ολομέλειας της Βουλής ­ και
παρά το, κατά την προσωπική μου πάντα άποψη, θετικό ισοζύγιο των έως τώρα
επιδόσεών της ­ δεν έχει αποφύγει περιττές γενικεύσεις και άστοχες επιλογές,
που καταλήγουν στο προαναφερόμενο λάθος.

Ας μου επιτραπεί να σταχυολογήσω, έστω και εντελώς ενδεικτικά, ορισμένα
χαρακτηριστικά παραδείγματα ­ των οποίων η επιλογή, βεβαίως, δεν στερείται του
μειονεκτήματος της αυθαιρεσίας που απορρέει από την, μοιραία, υποκειμενικότητα
­ των δύο αυτών αρνητικών όψεων του έως τώρα απολογισμού των εργασιών της
αναθεώρησης του Συντάγματος, λίγο πριν από την ολοκλήρωσή της.

Ι. Τα περιττά της αναθεώρησης

Α.Περιττή λεπτομέρεια ­ πέραν των ασαφειών που δημιουργεί η υπερβολική,
ιδίως για συνταγματικό κείμενο, αοριστία του ­ αποτελεί το σχέδιο διατάξεων,
που περιλαμβάνεται στο άρθρο 5Α, παρ. 2, σύμφωνα με το οποίο: «2. Καθένας έχει
δικαίωμα στην Κοινωνία της Πληροφόρησης. Η διευκόλυνση της πρόσβασης στις
πληροφορίες που διακινούνται ηλεκτρονικά, καθώς και της παραγωγής, ανταλλαγής
και διάδοσής τους αποτελεί υποχρέωση του κράτους, τηρουμένων πάντοτε των
εγγυήσεων των άρθρων 9, 9Α και 19».

Β. Εντελώς περιττό ­ και, σε τελική ανάλυση, απαξιωτικό για τον ίδιο
τον βουλευτή και την εικόνα του στο κοινωνικό σύνολο, στο οποίο απευθύνεται
και το οποίο εκπροσωπεί ­ είναι, τουλάχιστον κατά το μεγαλύτερο μέρος του, και
το σχέδιο διατάξεων, που περιλαμβάνεται στο άρθρο 63, παρ. 1 και 2, σύμφωνα με
το οποίο:

«1. Οι βουλευτές για την άσκηση του λειτουργήματός τους: α) Απολαμβάνουν της
προσήκουσας τιμής και σεβασμού από όλες τις δημόσιες αρχές και υπηρεσίες, από
τους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης και τις επιχειρήσεις τους, τα Νομικά
Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου, τα δημόσια Νομικά Πρόσωπα Ιδιωτικού Δικαίου, τις
δημόσιες επιχειρήσεις και τις επιχειρήσεις τη διοίκηση των οποίων ορίζει άμεσα
ή έμμεσα το Δημόσιο με διοικητική πράξη ή ως μέτοχος. β) Δικαιούνται από το
Δημόσιο αποζημίωση και κάλυψη των δαπανών τους, το ύψος των οποίων καθορίζεται
με απόφαση της Ολομέλειας της Βουλής και είναι ανάλογη προς το αξίωμα του
βουλευτή, καθώς και προς τις ανάγκες αξιοπρεπούς και αποτελεσματικής άσκησης
των καθηκόντων τους. Στις δαπάνες αυτές περιλαμβάνονται πάντως οι δαπάνες
γραφείου, μετακίνησης και επικοινωνίας. Δικαιούνται επίσης την αναγκαία
υπαλληλική, διοικητική και επιστημονική υποστήριξη, η ειδικότερη μορφή και
έκταση της οποίας καθορίζεται με απόφαση της Ολομέλειας της Βουλής. 2. Νόμος
ορίζει τα σχετικά με τη θέση του βουλευτή στις δημόσιες εκδηλώσεις και κάθε
άλλο συναφές ζήτημα».

Τέτοιες περιττές επεμβάσεις στο ισχύον συνταγματικό πλαίσιο ­ πέραν των άλλων,
αυτονόητων, παρενεργειών τους ­ αμβλύνουν και σχετικοποιούν μια βασική αρετή
που πρέπει να διακρίνει το Σύνταγμα: Ήτοι την αρετή της επάρκειας ως προς την
κανονιστική του αξία και εμβέλεια. Και τούτο διότι απλές, και μάλιστα εντελώς
αόριστες, προγραμματικές διακηρύξεις, χωρίς ουσιαστικό αντίκρυσμα πρακτικής
εφαρμογής ή ακόμη και ασήμαντες λεπτομέρειες της καθημερινότητας, δεν
ταιριάζουν στη λογική και την αποστολή του Καταστατικού Χάρτη. Ιδίως για το
Σύνταγμα ισχύει η διαπίστωση πως ό,τι είναι πληθωρικό αποβαίνει, τελικώς,
ευτελές.

ΙΙ. Τα άστοχα της αναθεώρησης

Στις άστοχες επιλογές του αναθεωρητικού νομοθέτη κατατάσσονται και τα σχέδια
εκείνα διατάξεων, τα οποία επιχειρούν να αντιμετωπίσουν κακοδαιμονίες, που
έχουν προκύψει εξαιτίας είτε εσφαλμένης ερμηνείας του Συντάγματος είτε
αυθαίρετων νομολογιακών επεμβάσεων, με ρητές περί του αντιθέτου ρυθμίσεις,
ενσωματωμένες στο συνταγματικό κείμενο. Αν αναλογισθεί κανείς την πραγματική
φύση και τη λειτουργία του Συντάγματος, μπορεί εύκολα να αντιληφθεί πως ως
προς τον Καταστατικό Χάρτη δεν ισχύει το «πάσσαλος πασσάλω εκκρούεται».
Αντιθέτως, μάλιστα, η λογική αυτή ευτελίζει αυτό τούτο το Σύνταγμα. Υπό το
πρίσμα αυτό:

Α. Άστοχη και επιστημονικώς ανεπαρκέστατη εμφανίζεται η διατύπωση του
σχεδίου διατάξεων που περιλαμβάνεται στο άρθρο 24, παρ. 3, σύμφωνα με το
οποίο: «Ο χωροταξικός, πολεοδομικός και οικιστικός σχεδιασμός γίνεται με νόμο
και έχει επίσης ως σκοπό να διασφαλίζονται, για όλο τον πληθυσμό, το δικαίωμα
στην κατοικία και οι αναγκαίες υποδομές, έτσι ώστε να διατηρείται πάντοτε
θετικό το συνολικό περιβαλλοντικό ισοζύγιο. Οι χρήσεις γης και οι όροι δόμησης
στις πόλεις, στους οικισμούς και στις λοιπές περιοχές της χώρας ορίζονται με
νόμο, έτσι ώστε να λαμβάνονται υπόψη και να σταθμίζονται όλα τα δεδομένα, οι
δε σχετικές τεχνικές επιλογές και σταθμίσεις γίνονται κατά τους κανόνες της
επιστήμης».

Ειδικότερα, και πέραν των επιστημονικώς αδόκιμων εκφράσεων που αφορούν π.χ.
τον «οικιστικό σχεδιασμό» ή το περί «περιβαλλοντικού ισοζυγίου» ­ ενώ
απουσιάζει πλήρως οιαδήποτε αναφορά στον σύγχρονο και δόκιμο όρο της
«αειφόρου» και «βιώσιμης» ανάπτυξης ­ είναι, άραγε, επιτρεπτό περιστασιακές
και μεμονωμένες στρεβλώσεις της νομολογίας, π.χ. του Συμβουλίου της
Επικρατείας ­ και, ειδικά, του Ε’ Τμήματός του ­ που οδήγησαν πράγματι σε
ορισμένες συνταγματικώς ανεπίτρεπτες επεμβάσεις της δικαστικής εξουσίας στο
πεδίο της νομοθετικής και της εκτελεστικής, να αντιμετωπισθούν με ρυθμίσεις οι
οποίες επιχειρούν να θέσουν γενικευμένους, χωρίς σαφή και επαρκή κριτήρια,
και, γι’ αυτό, ιδιαίτερα επικίνδυνους φραγμούς στον δικαστικό έλεγχο της
συνταγματικότητας των νόμων και των κανονιστικών διοικητικών πράξεων;

Β.Άστοχη, τέλος, αποδεικνύεται και η διατύπωση του σχεδίου διατάξεων
που περιλαμβάνεται στο δεύτερο εδάφιο της παραγράφου 2 του άρθρου 88, σύμφωνα
με το οποίο: «Κατά παρέκκλιση από τα άρθρα 94, 95 και 98, διαφορές σχετικά με
τις κάθε είδους αποδοχές και τις συντάξεις των δικαστικών λειτουργών
εκδικάζονται από το ειδικό δικαστήριο του άρθρου 99, το οποίο στις περιπτώσεις
αυτές συγκροτείται με τη συμμετοχή ενός επιπλέον τακτικού καθηγητή νομικών
μαθημάτων των Νομικών Σχολών των Πανεπιστημίων της χώρας και ενός επιπλέον
δικηγόρου-μέλους του Ανωτάτου Πειθαρχικού Συμβουλίου των δικηγόρων, που
ορίζονται με κλήρωση, όπως νόμος ορίζει». Συγκεκριμένα είναι, άραγε,
επιτρεπτό, με αφορμή την έκδοση μιας σειράς συνταγματικώς έωλων ­ για να σταθώ
σε μία και μόνο αρνητική τους όψη ­ αποφάσεων δικαστηρίων ως προς τις αποδοχές
δικαστικών λειτουργών, να δημιουργείται ειδικό δικαστήριο για την εκδίκαση στο
μέλλον τέτοιας φύσεως διαφορών και μάλιστα σχεδόν όμοιο, από πλευράς
συγκρότησης και σύνθεσης, με το παραδοσιακό Δικαστήριο Αγωγών Κακοδικίας; Πολύ
περισσότερο όταν το ενδεχόμενο της εμφάνισης τέτοιων αποφάσεων στο μέλλον
είναι, περίπου, αμελητέο ύστερα από τη θεσμοθέτηση του ειδικού μισθολογίου των
δικαστικών λειτουργών;

Αν στην Ολομέλεια της Βουλής, κατά την τελική συζήτηση της πρότασης
αναθεώρησης του Συντάγματος, αντιμετωπισθούν και αποφευχθούν τέτοιου είδους
υπερβολές, θα υπάρξουν δύο, τουλάχιστον, θετικές επιπτώσεις: Πρώτον, θα
εξυπηρετηθεί κατά τρόπο πληρέστερο και επαρκέστερο η, καθ’ όλα υπαρκτή, ανάγκη
ουσιαστικού εκσυγχρονισμού των συνταγματικών μας θεσμών. Και, δεύτερον, θα
αφαιρεθεί ένα από τα επιχειρήματα που προβάλλουν όσοι ­ με καλή πρόθεση θέλω
να πιστεύω αλλά, κατά τη γνώμη μου, μάλλον αβασάνιστα ­ μιλούν για «περιττή»,
«ανούσια», «άτολμη» ή και «συμβατική» αναθεώρηση.

Ο Προκόπης Παυλόπουλος είναι κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος της Νέας
Δημοκρατίας, καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών