Ριζά στο Μιτσικέλι

Ένα από τα ομορφότερα πράγματα σ’ ετούτο τον κόσμο είναι η μοιρασιά. Άλλο
πράγμα να δίνεις, άλλο να παίρνεις και άλλο να μοιράζεσαι. Την αξία του
τελευταίου ποτέ δεν μπορείς να την εκτιμήσεις. Πώς να κοστολογήσεις δηλαδή
έναν καταπληκτικό διάλογο, ένα αυθόρμητο άνοιγμα ψυχής, μια ματιά που σπέρνει
χιλιάδες λέξεις στον χώρο και όλες φυτρώνουν μονομιάς;

Είναι δύσκολο πράγμα η μοιρασιά στις μέρες μας. Χρειάζεται έναν βαθμό
εμπιστοσύνης που κατακτάται με πολύ κόπο και διατηρείται με ακόμα περισσότερο.
Όταν μοιράζεσαι δεν μπορείς να κρυφτείς, δεν μπορείς να παρουσιάσεις μιαν
εικόνα που δεν σου ανήκει, δεν μπορείς να μείνεις αμέτοχος και
αποστασιοποιημένος.

Στη μοιρασιά μερικές χούφτες χαρτοπόλεμος πετιούνται στον αέρα και έτσι όπως
χορεύουν τα χρώματα των χαρτιών, σηκώνεις τα χέρια και γεμάτος χαρά μαζεύεις
στις παλάμες σου το πολύτιμο υλικό ανακατωμένο. Δεν υπάρχει δικό σου ή δικό
του… είναι όλα ένα με τη στιγμή.

Πολλές φορές βρίσκομαι στην άβολη θέση να περιγράψω με λέξεις, απίθανες
στιγμές μοιρασιάς και κοινοκτημοσύνης. Δεν τα καταφέρνω πάντοτε καλά ­ είναι
αλήθεια ­ μα όμως θέλω τόσο πολύ! Σαν ετούτη τη στιγμή που προσπαθώ να μιλήσω
για μια εσωτερική διαδρομή η οποία ελάχιστη σχέση έχει με τον χώρο που
καλείται να περιγράψει. Με αφορμή τον χώρο περιήγησης ακροβολιστήκαμε σε
διαφορετικές γωνιές του τοπίου, ανταλλάξαμε όσες κουβέντες μπορέσαμε και χωρίς
προσωπείο ή προσχήματα εκφραστήκαμε κοινά. Απ’ όλο αυτό το ταξίδι στον χώρο
και τον χρόνο θα πρέπει πρώτα να μάθετε για την κρυστάλλινη, επιφανειακά
αδιάφορη, ουσιαστικά διεισδυτική ματιά του Βασίλη Νιτσιάκου, αλλά και τον
ευφυή, πολύχρωμο λόγο του Μιχάλη Αράπογλου. Και οι δυο τους έκαναν ακόμα μια
κατάθεση ψυχής σε ετούτο το ταξίδι. Όσο για τη δική μου, είχε εξ αρχής φύγει
μαζί τους.

Ξεκινήσαμε από τα Γιάννινα και ακολουθώντας τον κεντρικό οδικό άξονα για
Μέτσοβο ανηφορίσαμε στο Μιτσικέλι. Σκοπός μας ήταν να περιηγηθούμε στη
βορειοανατολική πλευρά του βουνού, αυτή που είναι αόρατη από την πόλη, αλλά
πολύ διαφορετική και ενδιαφέρουσα. Πριν από τη γέφυρα της Μπαλντούμας στρίψαμε
αριστερά, ακολουθώντας τον ασφάλτινο δρόμο για Μηλιωτάδες. Ετούτη η περιοχή
ανήκει φυσικά στο Ζαγόρι και τοποθετείται γεωγραφικά στο ανατολικό κομμάτι
του, αν και πολλά χωριά θα μπορούσαν να ανήκουν στο κεντρικό. Η διαδρομή στις
υπώρειες του βουνού, ανάμεσα στα χωριά Καρυές, Καβαλλάρι, Ανθρακίτης, Καλουτά,
Μανασσή και Δίκορφο, είναι από αυτές τις μη τουριστικές και άγνωστες στους
περισσότερους. Άλλωστε το Ζαγόρι «για κατανάλωση» των επισκεπτών του
Σαββατοκύριακου βρίσκεται «αλλού». Στη χαρισματική αυτή περιοχή όπου ενώνονται
τα δύο ποτάμια, ο Ζαγορίσιος που έρχεται από τον Μανασσή και ο Βάρδας από το
Ελατοχώρι, συναντά κανείς ένα εντελώς διαφορετικό τοπίο. Εδώ δεν είναι το
Ζαγόρι που απογειώθηκε οικονομικά και κοινωνικά από τους ξενιτεμένους και το
εμπόριο. Το κομμάτι αυτό της ζαγοριανής κοινωνίας στηριζόταν και στηρίζεται
στη γεωργία, αλλά και στην κτηνοτροφία. Μεγάλες εκτάσεις γης ανήκαν σε
«τσιφλίκια» και πολλοί διάσπαρτοι οικισμοί που συγκροτούσαν κοινότητες ήταν οι
εγκαταστάσεις των «κολίγων», οι οποίοι καλλιεργούσαν τα χωράφια και βοσκούσαν
τα γιδοπρόβατα των τσιφλικάδων. Ένα προσεκτικό μάτι θα αναγνωρίσει τρεις
ζώνες: τη χαμηλή γεωργική ζώνη (με καλαμπόκια, μηλιές, καρυδιές κ.λπ.), τη
μεσαία με τα δένδρα, τις βελανιδιές (κλαδερό) για τη βοσκή κυρίως των γιδιών
και εκείνη που βρίσκεται πιο ψηλά στο βουνό με τα λιβάδια για τη βοσκή των
προβάτων. Άλλωστε ψηλά στο Μιτσικέλι ακόμα συγκεντρώνονται οι Σαρακατσαναίοι
βοσκοί κάθε καλοκαίρι.

Το γεφύρι της Γκάνας

Το πρώτο σημάδι της εισόδου μας στην περιοχή αυτή του Ζαγορίου είναι το Χάνι
πρώτα και μετά το πέτρινο τοξωτό γεφύρι του Καμπέρ-Αγά. Λένε πως στο Χάνι του
Καμπέρ-Αγά (το σημερινό οίκημα δεν θυμίζει σε τίποτε το παλιό) λειτουργούσαν
τρεις φούρνοι για να εξυπηρετήσουν τον κόσμο που περνούσε και πάνω από 500
μουλάρια την ημέρα σταματούσαν εκεί!

Ακολουθώντας τον ασφάλτινο δρόμο για το χωριό Καρυές, μπήκαμε σε ένα μικρό
δάσος γεμάτο βελανιδιές γύρω από το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου. Το δάσος
αυτό χαρακτηρίζεται ως «βακούφικο» και είναι ιερό ­ ανήκει στον Άγιο Νικόλαο!
Δεν επιτρέπεται να κόψεις τα δένδρα, δεν επιτρέπεται η βοσκή και οι παραβάτες
τιμωρούνται…συνήθως από τον Άγιο Νικόλαο. Τέτοια εκκλησιαστικά δάση
συναντάμε σχεδόν παντού στην Ελλάδα, παραμένουν ανεκμετάλλευτα χάρη σε μια
διαχρονική ιερή συμφωνία των κατοίκων τής εκάστοτε περιοχής, χρησιμεύουν ώστε
να συγκρατούν τα νερά και το έδαφος (δεν είναι ποτέ τυχαία η επιλογή ενός
βακούφικου δάσους) και με τον τρόπο αυτό δεν αποψιλώνεται εντελώς η περιοχή
από τα δένδρα!

Ο Βασίλης και ο Μιχάλης είχαν ήδη αρχίσει να με παρασύρουν με τον πλούσιο λόγο
τους σε ένα αλλιώτικο, απίστευτο ταξίδι. Κάθε σημάδι στον χώρο ήταν
αναγνωρίσιμο, είχε τον δικό του συμβολισμό, κουβαλούσε κομμάτι πολιτισμού των
ανθρώπων. Ο χωματόδρομος στην είσοδο του βακούφικου δάσους του Αγίου Νικολάου
(σε μικρή απόσταση από το χωριό Καρυές) οδηγούσε στο μαντρί του Τσώνη και τον
ακολουθήσαμε. Εκεί ήταν που έμεινα με το στόμα ανοικτό και εκεί η συζήτηση
ξέφυγε εντελώς! Κανείς δεν θα καθόταν για ώρες να κοιτά μια στάνη, μια μικρή
εγκατάσταση ενός ηλικιωμένου ζευγαριού και να μιλάει για πολιτισμό. Και όμως,
ήταν τόσο σημαντικό και αληθινό… Δεν ξέρω αν θα καταφέρω να το περιγράψω!

Ο Βασίλης Νιτσιάκος στο βιβλίο του «Παραδοσιακές κοινωνικές δομές» γράφει: «Η
οργάνωση του χώρου αντικατοπτρίζει την πολιτισμική δραστηριότητα μιας
κοινωνίας… Ο άνθρωπος δημιουργεί πολιτισμό στην προσπάθειά του να
οικειοποιηθεί το φυσικό περιβάλλον… Το φυσικό τοπίο που φιλοξενεί την
ανθρώπινη κοινωνία αποτελεί το πλαίσιο δραστηριότητάς της, αλλά και το πεδίο
επέμβασης. Αυτό συνεπάγεται την ένταξη του τοπίου στον συνολικό πολιτισμό έτσι
ώστε η ίδια η φύση έως έναν βαθμό να χάνει τη “φυσικότητά” της και να αποτελεί
μέρος του πολιτισμού…».

Μπροστά μας απλωνόταν ένα μικρό λιβάδι με ρεματάκι ­ ένα μικρό σύστημα
εκμετάλλευσης του χώρου. Ένα σπίτι πέτρινο με δύο δωμάτια. Στο ένα το τζάκι
και δύο κρεβάτια και στο άλλο μικρή αποθήκη για τα κρέατα, τα τυριά, το
καλαμπόκι. Σε μικρή απόσταση από το σπίτι, το μικρό περιβολάκι της γιαγιάς για
τα λαχανικά, η μεγάλη αποθήκη για το σανό και ακόμα πιο πέρα το μαντρί για τα
πρόβατα και τα γίδια σε σχήμα «Π», φτιαγμένο με πασσάλους και πλεκτά κλαριά,
με στέγη από τσίγκο. Τριγύρω τα χωράφια που καλλιεργούν τριφύλλι, γρασίδι ή
καλαμπόκι για τα ζώα και φυσικά τρεχούμενο νερό από το φιδίσιο ρυάκι-ρέμα. Μια
τεράστια βελανιδιά δεσπόζει στον χώρο ­ το δένδρο αυτό είναι «ιερό». Στη σκιά
του και σε περίοπτο σημείο ένα μικρό εικονοστάσι. Μια ανθρώπινη προσπάθεια
καθαγιασμού του χώρου. Ανάμεσα στη στάνη και στο βουνό απλώνεται ο ενδιάμεσος
χώρος του δάσους, κυρίως με βελανιδιές, ο οποίος χρησιμοποιείται για ξύλευση,
για βοσκή, αλλά και για το κλαδί που κόβουν και αποθηκεύουν, είτε σε
«κλαδαριές» (κομμένα κλαριά στοιβαγμένα το ένα πάνω στο άλλο σε μια διχάλα που
σχηματίζει ο κορμός του ίδιου του δένδρου) είτε στην αποθήκη.

Σε ετούτη την περιοχή, που θα μπορούσε άνετα να περάσει απαρατήρητη από τον
καθένα, ο άνθρωπος δείχνει ένα απίθανο κομμάτι του πολιτισμού του. Το ζευγάρι
των ηλικιωμένων που εξακολουθεί να παραμένει εδώ προσαρμόστηκε στον χώρο και
εκμεταλλεύεται τα δώρα της φύσης με τον καλύτερο τρόπο. Ο συνδυασμός όλων των
πραγμάτων που βλέπουμε διαμορφώνει μια κατάσταση αυτάρκειας ­ παράγουν ό,τι
χρειάζονται! Αυτή είναι η πιο μικρή μονάδα που μπορείς να έχεις: μια
οικογένεια με το παραγωγικό της σύστημα.

Ο Μιχάλης κάνει μια πολύ «πιθανή» υπόθεση: «Σκεφθείτε ότι βρισκόμαστε στον 15ο
αιώνα και μια οικογένεια έρχεται από κάπου με τα ζώα της, βρίσκει αυτό το
μέρος και εγκαθίσταται…». Έχουμε ήδη αρχίσει να ταξιδεύουμε στον χρόνο και
τον χώρο… Η γιαγιά, η οποία πλησιάζει 100 χρόνων, είναι καθισμένη στο
γρασίδι και μας μιλάει. Ο παππούς έρχεται με τα ζώα φορτωμένα με σακιά
καλαμπόκι, τα βλέμματά μας συναντιούνται, αλλά δεν ξέρουμε τι να πούμε, μόνον
ταξιδεύουμε. Όταν κάποια στιγμή είπαμε να φύγουμε, ο Μιχάλης ήταν εκείνος που
έσπασε τη σιωπή. «Το μέρος είναι πολιτισμένο επειδή ζει η γιαγιά και ο
παππούς, εάν αυτοί φύγουν, πεθάνουν, ο τόπος θα αγριέψει». Γύρισα και τον
κοίταξα με όση ένταση είχα μέσα μου, εκείνος όμως είχε κατεβασμένο κεφάλι και
προχωρούσε προς το αυτοκίνητο.

Αριστερά από το μαντρί έφευγε ένας χωματόδρομος που μας οδήγησε ύστερα από
λίγο στο πέτρινο ηπειρώτικο γεφύρι της Γκάνας, πάνω στον ζαγοριανό ποταμό. Τα
δυο άνισα τόξα του και οι βάσεις τους έχουν δεχθεί τσιμέντινες επιδιορθώσεις,
αλλά η ομορφιά του παραμένει συγκλονιστική. Η συνέχεια του χωματόδρομου μας
οδήγησε στον ασφάλτινο δρόμο που ενώνει τα χωριά Καρυές (με άφθονα τρεχούμενα
νερά) και Καβαλλάρι. Στρίψαμε δεξιά για Καβαλλάρι και αφού θαυμάσαμε το μικρό
τοξωτό γεφύρι στην είσοδο του χωριού σταθήκαμε να φωτογραφίσουμε τις αιωνόβιες
καλύβες-αποθήκες από ξύλο και άχυρο, ανάμεσα στις σύγχρονες κατοικίες του
χωριού.

Συνεχίζοντας τον δρόμο για Ανθρακίτη (το χωριό παλαιότερα λεγόταν Καμινιά ή
Καμνιά), η βλάστηση ήταν αρκετά πιο πυκνή και ο οικισμός φέρει ακόμα τα
ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του Ζαγορίου. Στο επόμενο χωριό, το Διπόταμο,
σταματήσαμε και περπατώντας φθάσαμε στο κέντρο του. Ο χρόνος έμοιαζε να έχει
σταματήσει κάπου στα 1850 μ.Χ. Δεν πίστευα στα μάτια μου και ούτε φανταζόμουν
πόσο αυθεντικά γοητευτικό είναι το Διπόταμο. Το μεγαλύτερο μέρος του χωριού
και ιδιαίτερα το κέντρο διατηρεί ένα τυπικό πρότυπο δόμησης του Ζαγορίου. Όλα
στη θέση τους, στις ακριβείς διαστάσεις τους, στα επίπεδα που ήταν καθορισμένα
από τότε ­ η πλατεία, η εκκλησία, τα σπίτια, τα καλντερίμια. Το Διπόταμο είχε
την ευτυχία να μην περάσει ο δρόμος για αυτοκίνητα από μέσα του, οπότε
διατήρησε μια σπάνια εικόνα. Ο Μιχάλης έδειχνε τις κτητορικές ανάγλυφες πλάκες
επάνω στα σπίτια και οι χρονολογίες που έγραφαν ήταν κοντά στα 1870.
Πιθανότατα η σημερινή εικόνα του χωριού φτιάχτηκε εκείνη την εποχή, πιο πριν
δεν ξέρουμε πώς ήταν! Από τα πιο γοητευτικά κείμενα του Μιχάλη που έχω
διαβάσει είναι η μελέτη «Ο συμβολισμός του χώρου» και παραθέτω το μικρό
απόσπασμα για την πλατεία: «Εντός της οικιστικής έκτασης, η κεντρική πλατεία
συγκεντρώνει όλες τις μορφές της ανθρώπινης ζωής. Εκφράζει το κατά συνθήκη
γεωμετρικό κέντρο όλων των μορφών εξουσίας. Συμβολίζει όλες τις δομές της
τοπικής κοινωνίας. Παρουσιάζει την καλύτερη αισθητική εικόνα του οικισμού.
Υποδέχεται τόσο τις ατομικές όσο και τις συλλογικές εκφράσεις της
κοινότητας…». Είδαμε την εκκλησία με το εξαγωνικό καμπαναριό, το χαγιάτι της
με το τριγωνικό αέτωμα, τα εξαιρετικά πέτρινα σπίτια τριγύρω, συζητήσαμε
αρκετή ώρα και συνεχίσαμε τον δρόμο μας. Στον δρόμο για Καλωτά ή Καλουτά
παρακάμψαμε για το μοναστήρι του Βισικού ή Βισοκού (αναφέρεται πως χτίστηκε
στα 1114 από τον άρχοντα Μιχαήλ ­ δυστυχώς ήταν κλειστό) και περνώντας από
Καλουτά και Μανασσή καταλήξαμε σούρουπο πια στην πλατεία του Δίκορφου.
Καθισμένοι έξω από το καφενείο, οι ματιές μας χάνονταν στον ορίζοντα μαζί με
τις τελευταίες αχτίδες του ήλιου. Σιωπηλοί παρακολουθούσαμε την ημέρα να
φεύγει. Αν μας ρωτούσε κάποιος εκείνη τη στιγμή τι σκεπτόμασταν, δεν θα ξέραμε
τι να του απαντήσουμε, θα γυρνούσαμε όμως όλοι προς το μέρος του και θα του
χαρίζαμε ένα ζεστό, γλυκό χαμόγελο ευτυχίας.

ΔΙΑΔΡΟΜΗ

Άλλη μια υπέροχη διαδρομή της ζωής μου χρωστώ στον Βασίλη Νιτσιάκο (αναπληρωτή
καθηγητή Λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) και τον Μιχάλη Αράπογλου
(αρχιτέκτονα και διδάκτορα Κοινωνικής και Οικονομικής Γεωγραφίας στο
Πανεπιστήμιο Παρισίων). Να τους ευχαριστήσω, δεν λέει τίποτε, τους αγαπώ μόνο!
Για να πραγματοποιήσετε τη διαδρομή που περιγράφω είναι πολύ εύκολο, διότι
συνολικά δεν θα καλύψετε πάνω από 110 χιλιόμετρα συνολικά μαζί με τις
παρακάμψεις. Ουσιαστικά πρόκειται για έναν κύκλο γύρω από το Μιτσικέλι, οποίος
θα γίνει ακόμα πιο ενδιαφέρων εάν πάτε «διαβασμένοι» (η σχετική βιβλιογραφία
στη διάθεσή σας με γράμμα, fax, ή e-mail: jdren@dolnet.gr). Η απόσταση από τα
Γιάννινα μέχρι την παράκαμψη για Μηλιωτάδες (στην Μπαλντούμα) είναι μόλις 25
χλμ. Ο δρόμος από εκεί μέχρι το χωριό Ανθρακίτης είναι ασφάλτινος και
συνεχίζει βατός, χωμάτινος μέχρι το Δίκορφο. Στη συνέχεια γίνεται πάλι
ασφάλτινος και κατηφορίζει προς τη μεγάλη διασταύρωση έξω από το χωριό
Ασπράγγελοι. Σε απόσταση μόλις 9 χιλιομέτρων βρίσκεται η κεντρική οδική
αρτηρία Ιωαννίνων – Κονίτσης. Στρίβετε αριστερά και επιστρέφετε στην πόλη
ύστερα από περίπου 30 χλμ.

ΔΙΑΜΟΝΗ

Είναι πολύ εύκολο να χρησιμοποιήσετε τα Γιάννινα ως βάση σας για την εκδρομή
που προτείνουμε και τα παρακάτω ξενοδοχεία αναφέρονται ενδεικτικά.

Ντι Λακ 0651-59100

Ήπειρος Παλλάς 0651-93555

Ξενία 0651-47301

Βυζάντιον 0651-40453

Γκάλαξι 0651-25432

ΦΑΓΗΤΟ

Πολύ καλή ταβέρνα έχει στην πλατεία του Δίκορφου και υπάρχει περίπτωση να
είναι ανοιχτή και η ψησταριά στην Καλωτά (ιδιαίτερα τα Σαββατοκύριακα). Είναι
σίγουρο ότι από φαγητό θα μείνετε ευχαριστημένοι στα Γιάννινα και μια από τις
καλύτερες ταβέρνες στην πόλη είναι ο «Σείριος». Καλούς μεζέδες επίσης έχει και
το «Ες αεί». Αν και πολλοί είναι εκείνοι που ακόμα προτείνουν τη «Γάστρα» στον
δρόμο προς το αεροδρόμιο, η πρόσφατη επίσκεψή μου εκεί έδειξε ότι τόσο η
ποιότητα όσο και το σέρβις είναι υποδεέστερα της φήμης. Για βατραχοπόδαρα και
άλλα εκλεκτά μπορείτε να πάτε απέναντι από τη λίμνη στην περιοχή της
Ντραμπάτοβας. Για καφέ είτε ψηλά στην ακρόπολη της παλαιάς πόλης είτε δίπλα
στη λίμνη, θα το ευχαριστηθείτε δεόντως.

ΧΡΗΣΙΜΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ

(Κωδικός 0651)

Δημοτικό διαμέρισμα Διπόταμου 71953

Αστυνομία 71606

Αγρ. Ιατρείο 71083

Τουρ. Αστυνομία Ιωαννίνων 25673

Πανεπιστ. Νοσοκομείο 99111

Τροχαία 26308