Η «άτολμη» και «άχρωμη» συνταγματική αναθεώρηση

Η εν εξελίξει συνταγματική αναθεώρηση, που εισήλθε πλέον σε τελική ευθεία,
αποτελεί ασφαλώς ένα παράδειγμα θεσμικής μεταρρύθμισης προς αποφυγήν.
Ξεκίνησε, στην αρχή σχεδόν της δεκαετίας, με τις καλύτερες προϋποθέσεις, σαν
«γενναία θεσμική τομή», που θα έφερνε έναν «άνεμο θεσμικών αλλαγών», για να
καταλήξει σε μία πολιτικά αδιάφορη και βαρετή διαδικασία ρουτίνας, που όχι
μόνον στερείται, εν πολλοίς, πρωτοτυπίας και ουσίας, αλλά και διακρίνεται από
μία διάθεση θεσμικού στρουθοκαμηλισμού απέναντι στα τεράστια και οξυμμένα
προβλήματα που αντιμετωπίζει η σύγχρονη Δημοκρατία, στο κατώφλι της νέας
εποχής.

Αρκεί μία ενδεικτική σταχυολόγηση από τις έως τώρα τοποθετήσεις απέναντι στο
όλο εγχείρημα, για να καταφανεί ότι δύσκολα θα ξαναβρεθεί ανάλογη θεσμική
διαδικασία που να συγκεντρώσει εναντίον της τόσους και τέτοιους μειωτικούς και
απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς. «Άχρηστη», «ανάπηρη», «συντηρητική», «άτολμη»,
«άνευρη», «άχρωμη, άοσμη και άγευστη», «ρηχή», «επιφανειακή», «μίζερη»,
«ανούσια», «αδιάφορη», «καλλωπιστική», «διαδικαστικού χαρακτήρα» είναι μερικές
μόνον από τις αξιολογήσεις που στιγμάτισαν ­ κυριολεκτικά και μεταφορικά ­
αυτήν την αναθεώρηση, τόσο από τον χώρο του Τύπου, όλων των αποχρώσεων, όσο
και από τον χώρο της πολιτικής και της επιστήμης, με αποτέλεσμα το όλο
εγχείρημα να επιτείνει την κρίση νομιμοποίησης που σοβεί στο πολιτικό μας
σύστημα, και να απαξιώνει ακόμη περισσότερο, αντί να «αναβιώνει», την
πολιτική.

Για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι, το δημοκρατικό μας πολίτευμα ελάχιστα έχει
να ωφεληθεί από μια αναθεώρηση που καταπιάνεται μόνο με τα μικρά και τα
δευτερεύοντα του ισχύοντος Συντάγματος και περιορίζεται σε απλές διορθωτικές
κινήσεις («απλό νοικοκύρεμα» και «ρεκτιφιέ» τις χαρακτήρισε ευρηματικά ο
Τύπος). Κατ’ αρχάς, διότι ελάχιστες από τις προταθείσες και ήδη εγκριθείσες,
κατά το πρώτο στάδιο, τροποποιήσεις χρειαζόταν να περιβληθούν συνταγματική
ισχύ, αφού η ευρύτατη συναίνεση που συγκέντρωσαν, ορθώς κατά κανόνα, οι
σχετικές προτάσεις, μαρτυρεί ότι αντίστοιχες νομοθετικές πρωτοβουλίες όχι
μόνον θα τελεσφορούσαν και θα επαρκούσαν ­ ώστε να μην τραυματίζεται με
εκτεταμένες πλην επουσιώδεις παρεμβάσεις ο αυστηρός και ελλειπτικός
χαρακτήρας, η ιεραρχική υπεροχή και η συστημική συνοχή του Συντάγματος ­ αλλά
και θα ήταν περισσότερο ευέλικτες, ενδεχομένως δε και περισσότερο
αποτελεσματικές. Κατά δεύτερον δε, το και σπουδαιότερο, διότι μια τέτοια
συρρίκνωση του περιεχομένου της αναθεώρησης όχι μόνον διέψευσε τις ελπίδες που
είχαν καλλιεργηθεί, κατά τα προεκτεθέντα, στο ξεκίνημά της, αλλά και
αποπροσανατόλισε διττά μια κορυφαία θεσμική διαδικασία, καθιστώντας την
βαθμιαία αφενός άνευρη και αφετέρου αδιάφορη, κυριολεκτικά μια «θεσμική
αγγαρεία». Τα αποτελέσματα ενός τέτοιου θεσμικού εκφυλισμού είναι πρόδηλα: ο
αναθεωρητικός μας νομοθέτης, παρά τις όποιες αντιδράσεις και αντιστάσεις κατά
τη διάρκεια των σχετικών συζητήσεων, εμφανίζεται, εν τέλει, εξαιρετικά
άτολμος, σε κάθε δε περίπτωση ασυγχώρητα ανυποψίαστος, απέναντι στις τεράστιες
πολιτικές και θεσμικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Δημοκρατία, στο κατώφλι
της νέας χιλιετίας.

Ωστόσο, τα προβλήματα και τα διλήμματα της σύγχρονης Δημοκρατίας αφορούν ­ και
διαπερνούν ­ εξ ορισμού το Σύνταγμα κατά τη διαδικασία της αναθεώρησής του.
Πολύ περισσότερο μάλιστα όταν τα περισσότερα όχι μόνον είναι καινοφανή,
πολυποίκιλα και δυσεπίλυτα, αλλά και οξύνονται οσημέραι με ρυθμό
χιονοστιβάδας, οδηγώντας σε εκτεταμένες θεσμικές ανακατατάξεις, κατά το
πλείστον αδιαφανείς και δυσπροσδιόριστες. Οι εξελίξεις αυτές είναι φανερό ότι
δεν αφήνουν περιθώρια για αναβλητικότητα, εφησυχασμό και θεσμικό ναρκισσισμό.
Επιτάσσουν, αντίθετα, τη μέγιστη δυνατή πολιτική ετοιμότητα και επαγρύπνηση,
προκειμένου να επιτευχθούν οι κατάλληλες θεσμικές αντιστοιχήσεις, που έχουν
ήδη καταστεί επιβεβλημένες και επείγουσες για κάθε σύγχρονο Σύνταγμα.
Πράγματι, όταν τίθεται επί τάπητος το ζήτημα του ρόλου των εθνικών κρατών ­
και κατ’ επέκταση της εθνικής κυριαρχίας ­ λόγω του καταθλιπτικού ρόλου που
διαδραματίζουν τα παγκόσμια (θεσμικά και εξωθεσμικά) εξουσιαστικά κέντρα, ο
ίδιος προβληματισμός αφορά προδήλως και τον ρόλο του εθνικού Συντάγματος
καθεαυτό, ως θεσμικής αποτύπωσης αυτής της κυριαρχίας. Όταν η συνδυασμένη
επίθεση των σημερινών μεταλλάξεων του αυταρχικού κρατισμού, των
(«διαπλεκόμενων») ιδιωτικών κέντρων εξουσίας και ιδίως των ηλεκτρονικών ΜΜΕ
οδηγεί στην περιθωριοποίηση τον λαό και τους αντιπροσώπους του, υποκαθιστά τη
Βουλή και υπονομεύει τη Δημοκρατία, όταν εμπορευματοποιούνται επιλεκτικά τα
κοινωνικά αγαθά και οι δημόσιες υπηρεσίες, όταν αποδομείται το κράτος πρόνοιας
και κλυδωνίζεται το κράτος δικαίου, όταν παλαιοί και προπαντός νέοι κίνδυνοι
απειλούν τα ατομικά δικαιώματα, όταν σε τελευταία ανάλυση τίθενται εν αμφιβόλω
οι θεμελιώδεις βάσεις και οι οδηγητικές αξίες της ισχύουσας συνταγματικής
τάξης, ο αναθεωρητικός νομοθέτης δεν δικαιούται να τυρβάζει περί άλλα. Οι
επιλογές του είναι συγκεκριμένες και πολύ περιορισμένες, καθώς καλείται να
επιλέξει ανάμεσα σε δύο κυρίως θεμιτές εναλλακτικές λύσεις: είτε να μην
προχωρήσει καθόλου σε συνταγματική αναθεώρηση, επιλέγοντας άλλα θεσμικά όπλα
και άλλες πολιτικές διεξόδους για να δώσει απαντήσεις στα πιεστικά αιτήματα
των καιρών ­ επιφυλάσσοντας ενδεχομένως για το Σύνταγμα τον ρόλο της χρυσής
εφεδρείας ­ είτε να προκρίνει μεν την αναθεώρηση, όπως εν προκειμένω,
αναλαμβάνοντας όμως πλήρως, χωρίς πολιτικές εθελοτυφλίες και υστεροβουλίες,
τις ευθύνες του απέναντι στους πολίτες και την ιστορία.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι η συνταγματική αναθεώρηση μπορεί από μόνη της να
αλλάξει την πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα. Σε κάθε περίπτωση, όμως,
αποτελεί σημείο αιχμής μιας προωθημένης πολιτικής στρατηγικής και συνάμα πεδίο
στο οποίο δοκιμάζεται ­ και επιβεβαιώνεται ή μη ­ η πολιτική αξιοπιστία και η
μεταρρυθμιστική προδιάθεση των πολιτικών δυνάμεων που την επιχειρούν. Η
προσπάθεια, επομένως, για «συναινετική» ιδεολογική ουδετεροποίηση και θεσμική
στεγανοποίηση του όλου διαβήματος, σε σχέση με τις πραγματικές πολιτικές
προκλήσεις που το πολιορκούν, ουδόλως ανάγεται σε μια γνήσια ανησυχία για τη
«θεσμική μας παράδοση» και σε έναν ειλικρινή εγγυητισμό για τα συνταγματικά
μας κεκτημένα (καθ’ όσον μάλιστα τα τελευταία είναι εκείνα που στην
πραγματικότητα επιβάλλουν αλλαγές, προκειμένου να εξακολουθήσουν να είναι
κεκτημένα…). Εκείνο που υποκρύπτεται, στην πραγματικότητα, υπό τον άχρωμο ­
τεχνοκρατικό και «συναινετικό» ­ μανδύα της τρέχουσας αναθεώρησης, είναι μια
συγκεκριμένη πολιτική στάση που επιλέγει να συγκαλύψει, να δικαιολογήσει και
να φυγομαχήσει, αντί να αποκαλύψει, να αμφισβητήσει και να αναμετρηθεί…

* Το παρόν κείμενο, όπως και όσα επακολουθήσουν, αποτελούν περιληπτική
παρουσίαση των αναπτύξεων που περιέχονται στο βιβλίο «Σύνταγμα και Δημοκρατία
στην εποχή της “παγκοσμιοποίησης”. Εναλλακτικές θέσεις και προτάσεις
συνταγματικής πολιτικής, με αφορμή την φυγομαχία της συνταγματικής
αναθεώρησης», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα.

Ο Γ.Χ. Σωτηρέλης είναι επίκουρος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών.