ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το DΝΑ της ποινικής ευθύνης

Μία από τις θεμελιακές αρχές των σύγχρονων ποινικών κωδίκων είναι πως «δεν
κρίνονται τα εγκλήματα, αλλά οι άνθρωποι που τα διέπραξαν». Συνέπεια της αρχής
αυτής είναι να έχει επικεντρωθεί το ενδιαφέρον στο πρόσωπο / στην
προσωπικότητα του εγκληματία και ν’ απορρίπτεται η αφηρημένη, αντικειμενική
και μηχανιστική αντίληψη του παρελθόντος σχετικά με την ποινική ευθύνη.

Θέλω ν’ αλλάξω δέρμα. Πρέπει ν’

/αλλάξω κόλαση.

Ν’ αλλάξουμε αέρα. Πρέπει ν’

/αλλάξουμε κόλαση

Μάνου Ελευθερίου,

«Ν’ αλλάξουμε κόλαση»

Η ποινική ευθύνη τοποθετείται στο μεταίχμιο της ελευθερίας της βουλήσεως με
δυνατότητες επιλογής και της βιοψυχικής κατάστασης του ατόμου, δηλαδή του
επιστημονικού ντετερμινισμού.

Η εξωτερική όψη της ευθύνης (όπως την ορίζουν η Κοινωνία και ο Νόμος) είναι
κοινή για όλους τους ανθρώπους, ενώ η εσωτερική (που συνδέεται με την εξέλιξη
του Εγώ) εξαρτάται πολύ από βιώματα και επιβαρύνσεις.

* Τα βιολογικά προ-απαιτούμενα δεν έχουν ούτε ηθικό, ούτε κοινωνικό, αλλά ούτε
και «εγκληματικό» περιεχόμενο.

Οι βιογενετικές προδιαθέσεις ενός ατόμου δεν προδικάζουν την τελική πράξη. Οι
αρνητικές ενδείξεις μεταβάλλονται και μεταλλάσσονται κατά τη διαδικασία
κοινωνικοποίησης του ανθρώπου. Το βιολογικό υλικό δεν ταυτίζεται με την
προσωπικότητα.

* Το έγκλημα και η τιμωρία του προϋποθέτουν συνειδητές ενέργειες οφειλόμενες
σε απορρύθμιση ηθικής / κοινωνικής φύσης και όχι «αντιδράσεις» μη ελεγχόμενες
από ανεύθυνο (λόγω γενετικής απόκλισης) άτομο.

Επειδή όμως «ο εκτοπισμός στην ανευθυνότητα» αφενός δημιουργεί την τρομερή
αίσθηση στους ίδιους τους δράστες ότι είναι παιχνίδι στα χέρια άγνωστων
δυνάμεων και δεν μπορούν να αλλάξουν τη μοίρα τους κι αφετέρου ανοίγει τον
δρόμο για τη δημιουργία ενός (ποινικού;) δικαίου των «καθαρτηρίων», ίσως θα
‘πρεπε να θέσουμε το υποκειμενικό αίσθημα ελευθερίας πάνω από την
αντικειμενική (παθολογική) ανευθυνότητα του δράστη. Η ενοχή και η ευθύνη όπως
την έζησε το συγκεκριμένο άτομο μετράει και όχι όπως μπορούσε κι έπρεπε να τη
βιώσει ένα άτομο με τα δικά του βιολογικά χαρακτηριστικά. Η νίκη της
ελευθερίας του ανθρώπου επί του βιολογικού του (προ;)καθορισμού είναι ακριβώς
ετούτη: η αυτονόμησή του από τις κλίμακες, τους νευρώνες και τα κύτταρα, και η
προσωπική προσέγγιση και διακυβέρνηση της ζωής του. Η αναλογία βιολογικού –
κοινωνικού είναι πάντα ρευστή.

Δεν υπάρχουν εγγενή κοινωνικά ή αντικοινωνικά προγράμματα συμπεριφοράς στα
οποία το άτομο είναι αιχμάλωτο. Χρέος μας είναι συνεπώς να (επαν)ενώσουμε το
γενετικό και κοινωνικό πρόσωπο του ανθρώπου και όχι να στρέψουμε το ένα
εναντίον του άλλου.

* Η βιολογικοποίηση της «διαφορετικής» (και αποκλίνουσας) δράσης θα οδηγήσει
πολλούς να ζητάνε την εξάλειψη των «βεβαρημένων με στίγματα» (ως εκ γενετής
εγκληματιών) ή να επιβάλλουν τον κάθε ύποπτο για «DNA-ισμό» σε έλεγχο
προεγκληματικής επικινδυνότητας (με διάφορα τεστ).

Αν δεν προσέξουμε, σύντομα θα φτιαχτούν φάκελοι Ατόμων με Εγκληματικές ή
Παρεκκλίνουσες Προδιαθέσεις και θα χτιστούν ειδικά κελιά για να απομονωθούν
αυτοί οι «πρωτόγονοι υπάνθρωποι» με το διαφορετικό DNA.

Θα τιμωρούμαστε γι’ αυτό που είμαστε (για τον τρόπο που «πλαστήκαμε» ή
γεννηθήκαμε) ή και γι’ αυτό που δυνάμει θα μπορούσαμε να κάνουμε και όχι για
όσα τελικά επιλέξαμε να δια-πράξουμε. Μια τέτοια αντίληψη και πρακτική θα
εξαγριώσει τους «αθώους βεβαρημένους», οι οποίοι, ευρισκόμενοι άθελά τους και
χωρίς δική τους ευθύνη μπροστά στο αλαλάζον πλήθος και στο μικροσκόπιο των
ειδικών επιστημόνων, εύκολα μπορεί να παρασυρθούν και να προβούν σε παράνομες
ενέργειες, ζητώντας ταυτόχρονα την απαλλαγή τους από κάθε ποινική ευθύνη (αφού
η Φύση ­ και όχι ο ίδιος ο δράσης ­ φταίει).

Αυτός ο φαύλος κύκλος δεν θα κλείσει ποτέ και θα διαβρώσει ανεπανόρθωτα τις
διανθρώπινες και κοινωνικές σχέσεις.

ΥΓ: Μήπως πρέπει ν’ αρχίσουμε ν’ αμφισβητούμε τα φαντάσματα του συγκεκριμένου
«γονιδιο-κατασκευασμένου εγκληματία» όπως τα δημιουργεί η υπερβολική
εμπιστοσύνη στα επιτεύγματα της επιστήμης, ο σύγχρονος αυτός σχολαστικισμός;

Μήπως το DNA δεν είναι νεο-σκλαβιά ή ομηρεία αλλά ένα ακόμα εμπόδιο για να
υπερβούμε και να αποδείξουμε την απελευθέρωσή μας από την πρώτη μας ύλη και
τελικά την ελευθερία μας;

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.