ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Οι νέες τεχνικές της εξουσίας

Ο ιμπεριαλισμός και η αποικιοκρατία έχουν χάσει την παλιά γοητεία τους.
Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, η κύρια τεχνική της εξουσίας δεν είναι η
δέσμευση, αλλά η αποδέσμευση.

Νέα εποχή. Το μοντέλο των Μπένταμ – Φουκώ δεν ισχύει πλέον (σκίτσο από τη «Ρεπούμπλικα»)

Panopticum: στο μοντέλο διαρκούς επαγρύπνησης που ανέπτυξαν οι Μπένταμ – Φουκώ
στηρίχθηκε για μεγάλο μέρος της σύγχρονης ιστορίας η άσκηση της εξουσίας.
Πρόκειται για ένα κτίριο με έναν πύργο στη μέση και τα κελιά κτισμένα κυκλικά
γύρω του. Ο πύργος είναι κτισμένος κατά τρόπο ώστε οι φυλακισμένοι να βλέπουν
μόνο αυτόν, και όχι τους φύλακες που βρίσκονται μέσα. Οι φύλακες, αντίθετα,
είναι σε θέση να παρακολουθούν κάθε κελί και, το κυριότερο, κάθε κρατούμενο.
Οι τελευταίοι είναι έτσι πιο προσεκτικοί εκείνες ακριβώς τις περιόδους που δεν
ξέρουν αν παρακολουθούνται. Το μεγάλο πλεονέκτημα του Panopticum είναι ότι
διοχετεύει στον κρατούμενο μια αίσθηση διαρκούς παρακολούθησής του που
εξασφαλίζει την αυτόματη άσκηση της εξουσίας.

Στην «πανοπτική» δομή, τόσο οι επόπτες όσο και οι εποπτευόμενοι, οι
διαχειριστές και οι διαχειριζόμενοι, είναι δεσμευμένοι, είναι «δεμένοι» στο
έδαφος. Και οι δύο πλευρές είναι υποχρεωμένες να διατηρήσουν τον «τοπικό» τους
χαρακτήρα: αν χωριστούν, οι σχέσεις εξουσίας θα πάψουν αυτομάτως να υπάρχουν.
Η κυριαρχία απαιτεί αμοιβαία εξάρτηση και δέσμευση.

Κάθε πλευρά προσπαθεί βέβαια να αποκτήσει μεγαλύτερη ελευθερία και να
περιορίσει εκείνη του αντιπάλου της. Ταυτόχρονα, όμως, είναι αναγκαία η
αναζήτηση ενός modus vivendi, η επίτευξη συμβιβασμών που θα αποτρέψουν ή θα
περιορίσουν τις πιθανότητες νέων συγκρούσεων. Οι ισχυροί εξαρτώνται από
εκείνους που ελέγχουν, όπως οι αδύνατοι εξαρτώνται από εκείνους που τους
ελέγχουν. Η εξέγερση των πληβείων στην αρχαία Ρώμη ήταν αδιανόητη ­ το ίδιο
ίσχυε όμως και για τους πατρικίους.

Το μοντέλο αυτό δεν ισχύει πλέον, επισήμανε ο Πολωνός κοινωνιολόγος Ζύγκμουντ
Μπάουμαν στο συνέδριο που έγινε αυτές τις ημέρες στη Βενετία με θέμα την
παγκοσμιοποίηση. Όχι μόνο οι πατρίκιοι βρίσκουν τον τρόπο να χωρίζονται από
τους πληβείους όταν πάψει να τους συμφέρει ο χώρος στον οποίο δρουν, αλλά
έχουν καταστήσει και το στρατήγημα της απόσχισης, ένα εργαλείο κυριαρχίας πολύ
πιο εύκολο και πολύ λιγότερο δαπανηρό και προβληματικό από το παλιό
Panopticum. Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, οι πατρίκιοι εξακολουθούν να
αποτελούν την κύρια πηγή κινδύνου και ανασφάλειας για τους πληβείους ­ δεν
ισχύει όμως και το αντίστροφο. Η εξάρτηση δεν είναι πλέον αμοιβαία. Οι
πατρίκιοι μπορούν να βασίζονται στην ήρεμη υποταγή των πληβείων χωρίς να είναι
υποχρεωμένοι να δεσμεύονται προσωπικά στη διοίκηση και τον έλεγχό τους ή να
προσλαμβάνουν κάποιους για να το κάνουν στη θέση τους.

Η απειλή ότι θα μετακινήσουν τις επιχειρήσεις τους αλλού επιτυγχάνει το ίδιο
αποτέλεσμα με πιο ριζοσπαστικό τρόπο.

Ο στενός έλεγχος του εδάφους έχει αντικατασταθεί από την ευκολία εγκατάλειψής
του. Οι διευθυντές δεν αντλούν πλέον δύναμη από τον όγκο των αγαθών που
κατέχουν. Αλλά από την ικανότητα να ταξιδεύουν χωρίς αποσκευές.