Τα κρυφά ρήγματα ισοπέδωσαν πέρυσι τη ΒΔ Αθήνα

Έναν χρόνο μετά τον σεισμό της 7ης Σεπτεμβρίου 1999 στην Αθήνα, οι
επιστήμονες έμαθαν πολλά. Έμαθαν πολλά για τα μέχρι τότε άγνωστα ρήγματα της
Αττικής, για το πώς αντιδρούν τα εδάφη σε έναν σεισμό, πώς αντιστέκονται οι
κατασκευές, ποιες περιοχές δέχονται τα καταστροφικά σεισμικά κύματα και γιατί.

Η αναστάτωση των πρώτων ημερών μετά τον σεισμό του περασμένου Σεπτεμβρίου και
ο φόβος για την ενεργοποίηση νέων και άγνωστων ρηγμάτων στην Αττική έχουν πια
καταλαγιάσει. «Το θέμα για την Αττική έχει κλείσει», λέει με σιγουριά ο
αναπληρωτής καθηγητής Τεκτονικής Γεωλογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κ. Ευθύμιος
Λέκκας. «Τα ρήγματα που έχουμε μελετήσει και γνωρίζουμε δεν έχουν τη δύναμη να
προκαλέσουν νέο σεισμό».

Δώδεκα μήνες μετά, οι ειδικοί έχουν στα χέρια τους απαντήσεις. Είναι πλέον
σίγουροι πως ήταν ο σεισμός στην Τουρκία, τον Αύγουστο του ’99, εκείνος που
δρομολόγησε τον σεισμό της Αθήνας, ενώ μπορούν πια να καταλάβουν και όλα
εκείνα που αρχικά ­ εκείνες τις πρώτες μέρες μετά τον μεγάλο σεισμό ­
προκάλεσαν την έκπληξή τους: Γιατί συνέβη στην Αθήνα και όχι στην Αταλάντη,
στη Λαμία ή στις Σποράδες, όπου κατά κάποιον τρόπο ήταν αναμενόμενο. Γιατί
ένας σεισμός αυτής της έντασης (μεγέθους 5,9 Ρίχτερ) προκάλεσε ζημιές πολύ
μεγαλύτερες από εκείνες που θα περίμενε κανείς. Γιατί είχαμε τόσο μεγάλες
επιταχύνσεις των σεισμικών κυμάτων, γιατί οι καταστροφές εντοπίστηκαν σε πολύ
συγκεκριμένες περιοχές και μάλιστα σε περιοχές που δεν είχαν πάντα άμεση σχέση
με το επίκεντρό του. Όπως λέει χαρακτηριστικά ο κ. Λέκκας, σε μια προσπάθεια
αποτίμησης της γνώσης που κέρδισαν οι ειδικοί από τον περυσινό σεισμό της
Αθήνας, «μελετώντας τόσο τις καταστροφές που προκλήθηκαν όσο και τα γεωλογικά
αποτελέσματα του σεισμού εδώ στην Αθήνα αλλά και των σεισμών στην Τουρκία και
στην Ταϊβάν, κερδίσαμε γνώση που μπορεί να βοηθήσει στην αντισεισμική θωράκιση
της πόλης».

Οι 5 σεισμοί

Το Μενίδι γνώρισε μεγάλες καταστροφές όχι μόνο επειδή το έδαφος ήταν σαθρό και οι κατασκευές πρόχειρες, αλλά και επειδή βρισκόταν στην ίδια κατεύθυνση της θραύσης του ρήγματος

Είναι γεγονός πως η χρονιά που πέρασε άφησε πίσω εκατοντάδες θύματα σεισμών
και αμέτρητες καταστροφές. Πέντε μεγάλοι σεισμοί συγκλόνισαν μέσα στο 1999 την
Αθήνα, την Τουρκία, την Ταϊβάν, τη Βολιβία, την Κεντρική Αμερική. Πάνω από τα
ερείπια και προσπαθώντας συνειδητά να αφήσουν τον φόβο και τη θλίψη στο πίσω
μέρος του μυαλού, οι ειδικοί γεωλόγοι και σεισμολόγοι θέλησαν να μάθουν όσα
περισσότερα μπορούσαν για τους σεισμούς. Ο κ. Λέκκας και η επιστημονική του
ομάδα έκαναν έρευνες στις περιοχές της Αθήνας που επλήγησαν από τον σεισμό και
παράλληλα αξιοποίησαν την εμπειρία και τη γνώση από τους σεισμούς σε ολόκληρο
τον κόσμο.

Στους Θρακομακεδόνες

Έτσι είναι πια σε θέση να εξηγήσουν τι συνέβη, για παράδειγμα, στους
Θρακομακεδόνες, σε μια περιοχή η οποία δεν βρισκόταν στην «πορεία» του σεισμού
(της θραύσης του ρήγματος), όπου όμως ισοπεδώθηκαν αντισεισμικά κτίρια, πολύ
καλά κατασκευασμένα και θεμελιωμένα. Η απάντηση βρίσκεται στη μορφολογία του
φλοιού και στα κρυφά ρήγματα, τα οποία βρίσκονται θαμμένα μεταξύ μιας πεδινής
και μιας ορεινής περιοχής, αναφέρει ο κ. Λέκκας. «Τα κρυφά ή φανερά ρήγματα
που υπάρχουν μεταξύ μιας πεδινής και μιας ορεινής περιοχής δημιουργούν
ανακλάσεις στα σεισμικά κύματα, με αποτέλεσμα να ενισχύεται η έντασή τους.
Έτσι και στους Θρακομακεδόνες, η περιοχή δέχτηκε τόσο τα απευθείας κύματα όσο
και αυτά που ανακλώνται. Όσο γερά κι αν ήταν τα κτίρια δεν άντεξαν το
φαινόμενο “ορίου λεκάνης”, όπως ονομάζεται».

Το πετρώδες έδαφος

Αντίστοιχα κρυφά ρήγματα ευθύνονταν τελικά ­ ώς έναν βαθμό ­ και για τις
καταστροφές στα Λιόσια, αυτή τη φορά σε έδαφος πετρώδες και όχι χαλαρό. «Εκεί,
στα Λιόσια, έχουμε πια εντοπίσει κρυφές τεκτονικές δομές, που μας έκαναν να
συνειδητοποιήσουμε πως ένας σεισμός μπορεί να προκαλέσει καταστροφές όχι μόνο
σε χαλαρά αλλά και σε βραχώδη εδάφη», αναφέρει ο καθηγητής Τεκτονικής
Γεωλογίας. «Πράγματι, ορισμένα πετρώματα έχουν τη δυνατότητα να απορροφούν τα
σεισμικά κύματα και να τα διαχέουν στον χώρο, μειώνοντας έτσι τις επιπτώσεις
τους. Κάποια άλλα πετρώματα όμως, όπως αυτά που εντοπίσαμε στα Λιόσια, έχουν
τη δυνατότητα να δρουν σαν μεγεθυντικοί φακοί, με αποτέλεσμα τα σεισμικά
κύματα να εστιάζονται εκεί και να ενισχύονται και η σεισμική ακτινοβολία να
συγκεντρώνεται σε ένα συγκεκριμένο σημείο της επιφάνειας, προκαλώντας μεγάλες καταστροφές».

Το ρήγμα «έσπασε» στην Ελευσίνα και κατέστρεψε Λιόσια – Μενίδι

Ύστερα από έναν μεγάλο σεισμό, όπως αυτός που τράνταξε πέρυσι την Αθήνα, οι
ειδικοί γνωρίζουν πλέον ότι δεν θα πρέπει να περιμένουν καταστροφές παρά μόνο
γύρω από το επίκεντρό του. Ο σεισμός της 7ης Σεπτεμβρίου 1999 άφησε ανέπαφα
χωριά και οικισμούς που βρίσκονταν δίπλα στο ρήγμα, ενώ προκάλεσε τρομακτικές
ζημιές σε περιοχές αρκετά μακρύτερα. «Όλα τα φαινόμενα που εντοπίσαμε από τη
μελέτη των επιπτώσεων του περυσινού σεισμού μπορεί και να έδρασαν ταυτόχρονα»,
λέει χαρακτηριστικά ο κ. Ευθύμιος Λέκκας, από το Τμήμα Γεωλογίας του
Πανεπιστημίου Αθηνών. «Το σίγουρο όμως είναι πως οι καταστροφές δεν οφείλονταν
μόνο στην ένταση του σεισμού, σε κατασκευαστικές ατέλειες και στο σαθρό
έδαφος, αλλά και στην ιδιαίτερη γεωλογική και σεισμική συμπεριφορά
συγκεκριμένων περιοχών. Γι’ αυτό και είχαμε ζημιές σε περιοχές που βρίσκονταν
πολύ μακρύτερα από το ρήγμα που έσπασε προκαλώντας τον σεισμό. Γι’ αυτό, αν
εντοπίσουμε και άλλες περιοχές που έχουν αυτά τα καινούργια χαρακτηριστικά
πάνω στον χάρτη της Αττικής θα μπορέσουμε να οργανώσουμε καλύτερα την
αντισεισμική προστασία».

Ένα από τα φαινόμενα που αποδείχθηκε πια πως ευθύνεται για τις μεγάλες
καταστροφές είναι αυτό που ονομάζεται «φαινόμενο της κατευθυντικότητας». Όταν
προκαλείται ένας σεισμός, σπάει ένα ρήγμα. Και αυτό το σπάσιμο γίνεται προς
μια ορισμένη διεύθυνση, από τα ανατολικά προς τα δυτικά. Με τον σεισμό της
Αθήνας, το ρήγμα ξεκίνησε να σπάει από την περιοχή κοντά στην Ελευσίνα και το
Θριάσιο Πεδίο με κατεύθυνση προς τα Λιόσια και τις Αχαρνές. Ούτε στην Ελευσίνα
όμως ούτε στο Θριάσιο είχαμε καταστροφές, ενώ αντίθετα τα Λιόσια και το Μενίδι
σχεδόν ισοπεδώθηκαν. Αυτό συμβαίνει, όπως κατάλαβαν εκ των υστέρων οι ειδικοί,
επειδή τα εντονότερα σεισμικά κύματα παρατηρούνται από εκεί που γίνεται το
σπάσιμο, προς την κατεύθυνση που ακολουθεί το ρήγμα, καθώς διαρρηγνύεται.
Μερικές φορές, μάλιστα, το πόσο ενισχύονται τα σεισμικά κύματα ξεπερνά κάθε
επιστημονική πρόβλεψη.

Επιπλέον, κάτω από τα Λιόσια οι επιστήμονες είδαν πως βρίσκεται μια
ιζηματογενής λεκάνη, μια υπόγεια λεκάνη, τα τοιχώματα της οποίας είναι
βραχώδη, το εσωτερικό της όμως είναι γεμάτο χαλαρά πετρώματα. Φθάνοντας στη
λεκάνη αυτή τα σεισμικά κύματα, πέρυσι τον Σεπτέμβριο, εγκλωβίστηκαν και
άρχισαν να συμπεριφέρονται σαν… μπαλάκι του πινγκ πονγκ. «Όσο βρίσκονται
εγκλωβισμένα εκεί, τα σεισμικά κύματα ανακλώνται στα πετρώδη τοιχώματα και
ενισχύονται πάρα πολύ, με αποτέλεσμα η δόνηση να διαρκεί πάρα πολλή ώρα και να
προκαλούνται μεγάλες καταστροφές στην επιφάνεια», εξηγεί ο κ. Λέκκας.