«Φωνάζαμε… Δεν άκουγαν. Τελικά η Αθήνα είναι πολύ μακριά»

Κρύβουν το πρόσωπό τους στις μαυρισμένες από τη μάχη με τις φλόγες παλάμες
τους. Κάθονται στα αποκαΐδια και κλαίνε. Η επόμενη μέρα για τους λιγοστούς και
υπερήλικους κατοίκους των χωριών κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα μαύρη. Σαν
την ψυχή τους. Σαν το τοπίο που τους κυκλώνει. Τρεις μέρες, μία κυνηγούσαν τη
φωτιά, μία τους κυνηγούσε. Έτσι μόνοι όπως βρέθηκαν δεν άντεξαν. Νικήθηκαν.
Επτά κάηκαν ζωντανοί. Εκατόν πενήντα άνθρωποι έμειναν χωρίς σπίτι. Χωρίς
περιουσία αλλά και μ’ ένα πελώριο γιατί.

Σ΄ αυτά τα μέρη έστησαν τη ζωή τους από το μηδέν. Και τώρα καλούνται να
αρχίσουν και πάλι από την αρχή. Μόνο που είναι γέροι και μόνοι.

Τρέμουν την επόμενη μέρα. Τον χειμώνα που θα τους βρει σε σκηνές ή λυόμενα.
Τις βροχές, το χιόνι. Τώρα το δάσος τους, το πανηγύρι της φύσης, όπως έλεγαν,
δεν υπάρχει. Και αυτοί, αν και απειλούν ότι θα παραδώσουν τα κλειδιά, πρέπει
να μείνουν εκεί όπου γεννήθηκαν. Άλλωστε δεν έχουν πού αλλού να πάνε.

«Μωρέ και πάλι θα τα ξανακάνω. Είκοσι τέσσερα χρόνια τα έφτιαχνα. Και τώρα,
ναι, πάλι από την αρχή». Ο Μιχάλης Τσάνος, καψαλισμένος από τη μάχη με τις
φλόγες, προσπαθεί να στηρίξει τους συγχωριανούς του. Να στηριχθεί και ο ίδιος
(μαζί με τη γυναίκα του γλίτωσαν για δευτερόλεπτα), μα τα λόγια του
σκεπάζονται από τους θρήνους και τις κραυγές οργής στο μικρό νεκροταφείο της
Αγίας Μαρίνας.

Μιχάλης Τσάνος. «Εγώ θα τα ξαναφτιάξω όλα. Και θα κάνω νέα αρχή. Γιατί όχι;»

Οι λιγοστοί κάτοικοι, μαύροι από την κάπνα, πνιγμένοι στα δάκρυα και την
απόγνωση, κήδευαν τους τρεις νεκρούς τους. Τους τρεις ηλικιωμένους που δεν
πρόλαβαν να απομακρυνθούν από τα σπίτια τους που καίγονταν και δεν είχαν καμιά
διάθεση για παρηγοριές. Όλα μέσα τους μαύρα. Ένα με το έξω που απλωνόταν απ’
άκρη σ’ άκρη.

Πάλευαν με τις φλόγες

Στην αρχή βρέθηκαν μόνοι να παλεύουν με τις φλόγες, οι οποίες, εξαιτίας των
ισχυρών ανέμων, κατάπιαν χιλιόμετρα σε λίγα λεπτά της ώρας καταστρέφοντας τα
πάντα. Από τη Χαραυγή και έως τη Γρανιτσοπούλα στα ελληνοαλβανικά σύνορα στην
Ήπειρο ένα απέραντο μαύρο. Εκτός των τριών της Αγίας Μαρίνας, άλλοι τέσσερις
ηλικιωμένοι στην Κάτω Λάβδανη και το Ριζό κάηκαν χωρίς να προλάβουν να κάνουν
τίποτε. Χωρίς κανείς να βρεθεί δίπλα τους. Όπως λένε, ποτέ δεν τους
συμπαραστάθηκε κανείς, αλλά ούτε και αυτήν τη φορά και ας φώναζαν από τις έξι
Αυγούστου. «Τελικά είναι πολύ μακριά η Αθήνα. Κάθε μέρα τους παρακαλούσαμε.
Κάθε μέρα τους λέγαμε ότι θα καούμε αν σηκώσει αέρα. Αλλά αυτοί τίποτε.
Στείλανε στην αρχή ελικόπτερα. Έκαναν ρίψεις στο αλβανικό έδαφος και μετά
έφυγαν. Η φωτιά σιγόκαιγε και εμείς ζητούσαμε βοήθεια. Δυστυχώς δεν μας πήραν
στα σοβαρά. Δεν αξιολόγησαν σωστά την κατάσταση. Τώρα που ήρθαν είναι αργά».

Ο πρόεδρος της κοινότητας της Αγίας Μαρίνας (το 1926 το χωριό όταν χαράχτηκαν
τα σύνορα χωρίστηκε στα δύο και το μισό πέρασε στην Αλβανία), ξεσπάει. «Όσα
κλειδιά απέμειναν να ‘ρθούν να τα πάρουν. Εμείς παλεύουμε να κρατήσουμε το
ελληνικό και αυτοί…». Είναι οργισμένος. Σταματάει για να μην «πει καμιά
βαριά κουβέντα». Θυμάται ότι εδώ και δέκα χρόνια τους τάζουν δρόμο και
προστασία από τους Αλβανούς. Φεύγει. «Τέτοια ώρα, τέτοια λόγια».

Μετρούν τις πληγές

Χωρίς ελπίδα. Περιμένουν τα αυτοκίνητα, για να φύγουν. Κατάφεραν και έσωσαν λίγα ρούχα. Θα φύγουν για τα Γιάννινα. Το πρωί θα γυρίσουν χωρίς ελπίδα

Στην πλατεία του χωριού έχουν συγκεντρωθεί οι λιγοστοί κάτοικοι. Μετρούν τις
πληγές τους. Σχεδόν τα μισά σπίτια κατεστραμμένα. Ζώα, κτήματα, στάνες έχουν
γίνει στάχτη. «Πάει, πάει. Πενήντα χρόνια αρτεργάτης στην Αθήνα. Γύρισα πίσω
να ζήσω στο χωριό μου. Τώρα; Πού να πάω. Ούτε σπίτι ούτε τίποτε». Ο Βαγγέλης
Κυρίτσης κλαίει. Τα πρόβατά του έχουν χαθεί, μα δεν έχει διάθεση να ψάξει.
Είναι και οι κηδείες. Και η εικόνα των νεκρών που αντίκρυσε. Του Χριστόφορου
Κυρίτση και της γυναίκας του Μαρίας.«Τη βρήκαμε με το λάστιχο στο χέρι. Πάλευε
έως το τέλος να σώσει το σπίτι της. Το περασμένο Σάββατο μπήκαν μέσα. Το
έφτιαχναν. Δεν το χάρηκαν».

Φρικτό το τέλος και για την Πολυξένη Πρέντζου. Πήγε να γλιτώσει. Ένα κλαδί τής
καρφώθηκε στο κορμί. Εκεί τη βρήκαν οι φλόγες. Ήταν μόνη. «Πώς να τα ξεχάσεις
αυτά. Ποιος να περίμενε τέτοιο τέλος». Κλαίει. Και οι άλλοι κλαίνε. Όλοι
κλαίνε. «Δεν μπορεί να σου περιγράψει κανείς τις στιγμές εκείνες. Μας
κυνηγούσαν οι φλόγες. Μία τις αφήναμε πίσω εμείς, μία αυτές. Τρέχαμε να
κατεβάσουμε μέσα στη νύχτα τους υπερηλίκους. Να φύγουμε να σωθούμε, όπως,
όπως. Και όμως, όλα αυτά θα τα είχαμε γλιτώσει εάν μας άκουγαν από την αρχή
του μήνα».

Ο κ. Γεράσιμος Γούμενος, συνταξιούχος, και αυτός από το χωριό Χαραυγή από κει
που άρχισε η φωτιά, αναγνωρίζει ότι «σήμερα (Σάββατο) η κρατική μηχανή
κινητοποιήθηκε, αλλά…».

Προσπαθούν να συνέλθουν

Παντού αποκαΐδια. Είχαν στήσει τη σημαία θέλοντας να δείξουν ότι «εδώ είναι ελληνικό». Το κράτησαν μια ζωή, όπως λένε, ώσπου ήρθαν οι φλόγες

Στην Κάτω Λάβδανη η κατάσταση ίδια. Οι λιγοστοί, ηλικιωμένοι, κάτοικοι
προσπαθούν να συνέλθουν. Να βάλουν μια τάξη στο μυαλό τους. Μόλις είχαν
κηδέψει τις αδελφές Παρασκευή Αλεξίου και Μαρία Μάντη που είχε έρθει από την
Αθήνα για λίγες ημέρες. Οι δύο γυναίκες δεν πρόλαβαν να απομακρυνθούν. Το ίδιο
και η Ματίνα Παπαγεωρίου, στο Κάτω Λιθάρι. Η ογδοντάχρονη δεν πρόλαβε να φύγει
από το σπίτι της. Μέσα στον γενικό πανικό η 86χρονη Αγγελική Πρέντζα μαζί με
τους δικούς της τα καταφέρνει. Σαν γύρισε την επομένη δεν άντεξε. Όλα
κατεστραμμένα. «Τώρα; Θα φύγω. Πάλι καλά που γλίτωσα». Λίγο πιο κάτω, στο
Ριζό, ένα αυτοκίνητο καλεί τους κατοίκους για φαγητό στην πλατεία. Και εδώ μια
γυναίκα, η Αθανασία Μάκα, κάηκε. Επτά σπίτια έγιναν στάχτη, αλλά και
αυτοκίνητα και περιουσίες.

Κοντά στα σύνορα

Από τη Χαραυγή, λίγα χιλιόμετρα από τα σύνορα, και μέχρι τη Γρανιτσοπούλα η
κατάσταση ίδια. Στους χωματόδρομους (κάθε προεκλογική περίοδο οι πολιτικοί
όλων των κομμάτων τούς δίνουν υποσχέσεις, ότι θα τους ασφαλτοστρώσουν)
συνωστίζονται αυτοκίνητα της ΔΕΗ, του ΟΤΕ, της Πυροσβεστικής, υδροφόρες, ώς
και από την Καλαμπάκα έχουν έρθει, του Στρατού. Τα αεροπλάνα κάνουν συνεχείς
ρίψεις νερού, αλλά οι εστίες είναι πολλές. Κάπου – κάπου μέσα στα αποκαΐδια
κάποιες φιγούρες να ψάχνουν για τα ζώα. Να κλαίνε και να προσπαθούν να
μετρήσουν το βιός τους. Στις μικρές πλατείες με τα λαμπρά ονόματα, άνδρες και
γυναίκες περιμένουν να τους φέρουν φαγητό. Είναι σε επιφυλακή άμα χρειαστεί να
μπούνε στα αυτοκίνητα και να φύγουν. Δεν έχουν ρούχα, δεν έχουν χρήματα, δεν
τους έχει απομείνει τίποτε. Τουλάχιστον τώρα μπορούν να φύγουν. Να γλιτώσουν
τη ζωή τους…

«Κανείς δεν μας έδινε σημασία»

Απόστολος Σιάνος. «Να παραδώσουμε τα κλειδιά. Εδώ δεν έχουμε ζωή»

Από την περασμένη Παρασκευή πολλές ήταν οι συσκέψεις των υπευθύνων στα
Γιάννινα, όμως κανείς από τους κατοίκους δεν δέχεται πως έγιναν αυτά που
έπρεπε να γίνουν. «Υποτίμησαν τη φωτιά στην Αλβανία. Εμείς τους λέγαμε κάθε
μέρα ότι υπάρχει κίνδυνος. Ειδοποιήσαμε την Πυροσβεστική στα Γιάννινα. Όχι
μόνον εμείς αλλά και ο Δήμος Δελβινακίου και η Αστυνομία, αλλά κανείς δεν μας
έδωσε σημασία».

Ο πρόεδρος της Αγίας Μαρίνας κ. Απ. Σιάνος, όπως και οι περισσότεροι κάτοικοι
της περιοχής κατηγορούν τους υπευθύνους. Οι ίδιοι συγκέντρωναν τις δικές τους
πληροφορίες, όπως έλεγαν, από τους Βορειοηπειρώτες. Η φωτιά στο αλβανικό
έδαφος σιγόκαιγε και κανείς δεν έδινε σημασία. Σύμφωνα με κατοίκους της Αγίας
Μαρίνας, τη φωτιά έβαλαν Αλβανοί μουσουλμάνοι γιατί δεν τους δέχθηκαν οι
Βορειοηπειρώτες στο «πανηγύρι του Σωτήρος». Κάθε χρόνο το ίδιο κάνουν, έλεγαν.
Όμως από όποια αιτία και αν ξεκίνησε η φωτιά υπήρχαν περιθώρια. Αυτό έλεγαν οι
κάτοικοι στον υφυπουργό Γεωργίας κ. Αργύρη, ο οποίος από την πρώτη στιγμή
βρέθηκε κοντά τους. Και παρ’ ολίγον να αντιδράσουν όταν άκουσαν ότι «κάποιος
υπεύθυνος στην Αθήνα δήλωνε πως οι Αλβανοί τους πυροβόλησαν και δεν τους
άφησαν να μπουν στο αλβανικό έδαφος».

«Σε ποιον τα λένε αυτά. Εμείς ζούμε εδώ. Ποτέ δεν έγινε κάτι τέτοιο.

Εγώ μπαίνω μέσα κάθε τόσο, δεν υπάρχουν οπλισμένοι να πυροβολούν μέρα
μεσημέρι. Και αν έγινε αυτό, εμείς γιατί να μπούμε χωρίς να ρωτήσουμε. Αλλά
τίποτε απ’ αυτά δεν έγινε. Αφού τα ελικόπτερα έπαιρναν νερό από τις τεχνητές
λίμνες που έχουν στην Αλβανία. Καταλαβαίνω ότι πρέπει να πουν κάτι. Πρέπει να
μας κοροϊδεύουν». Ένας νεαρός τα λέει δυνατά, προσπαθεί να πλησιάσει τους
επίσημους. Οι αστυνομικοί και οι ψυχραιμότεροι προσπαθούν να τον ηρεμήσουν.
Ηρεμεί εκείνος, μια γυναίκα φωνάζει «μόλις ήρθα από την Αθήνα και θέλω να τα
πω», τα βάζει με τον Στρατό. «Μας λένε τόσοι στρατιώτες, τόσοι αστυνομικοί.
Όχι, δεν ζητάω να πάνε να καούν τα παιδιά, αλλά γιατί να μη μαζέψουν από τα
σπίτια τους γέρους. Αλλού το κάνανε αυτό με το ζόρι, εδώ γιατί δεν ήρθαν. Και
τι θα πει, μωρέ, πως δεν έφευγαν. Γέροι ήταν 80 χρόνων, πώς να έφευγαν».
Φωνάζει δυνατά. Προσπαθεί να βρει τα κανάλια να καταγγείλει. Τελικά και αυτή
ηρέμησε. Όμως τα ερωτηματικά είναι πολλά. Αλλά αυτό που θα ρωτούν συνέχεια
είναι «γιατί υποτίμησαν τόσο πολύ τη φωτιά στα σύνορα και αντέδρασαν με μεγάλη
καθυστέρηση όταν όμως πλέον ήταν αργά, τουλάχιστον για τις ανθρώπινες ζωές».

Στην ουρά για λίγο ρύζι και ένα χάμπουργκερ

Χθες η κατάσταση κάπως καλυτέρεψε. Και αυτή η μικρή βελτίωση τους έδωσε το
δικαίωμα να σκεφτούν το αύριο. Τώρα πια, σύμφωνα με τα πρώτα στοιχεία,
περισσότερες από 80 οικογένειες δεν έχουν πού να μείνουν. Θα δώσουν σκηνές
προσωρινά, μα όλοι σκέφτονται τη συνέχεια:

Ευάγγελος Κυρίτσης. Είδε τους συγγενείς του νεκρούς. Δεν του έμεινε τίποτα. Στα 55 του χρόνια είναι δύσκολο να ξεκινήσει από το μηδέν

«Πώς να αντέξεις στις σκηνές ή στα λυόμενα τον χειμώνα εδώ; Ούτε πουλί δεν
μπορεί να ζήσει πια. Και πού να πάμε…». Ο κ. Ε. Κυρίτσης δεν ελπίζει σε
πολλά. «Από πού να πιαστώ τώρα. Όσα έκανα μια ζωή χάθηκαν. Και τώρα δεν
προλαβαίνω να αρχίσω από την αρχή».

Περισσότεροι από 150 άνθρωποι έμειναν μόνο με τα ρούχα που φορούσαν. Όλοι με
μια σακούλα στο χέρι κάθονται με το κεφάλι ανάμεσα στα χέρια. «Δεν μπορούμε να
ειδοποιήσουμε και τα παιδιά. Να έρθουν να μας πάρουν», λέει η κυρία Βαγγελή.
Και αρχίζει η κουβέντα: «Να μας πάρουν αλλά να μας πάνε πού;».

«Τόσα χρόνια εδώ και να φύγουμε στα γεράματα;».

«Ναι, αλλά κάνε κι αλλιώς».

Σε όλα τα χωριά το συμπέρασμα το ίδιο: «Και τι να κάνεις;». Γέροι άνθρωποι
περίμεναν υπομονετικά να ακούσουν το όνομά τους για να πάρουν φαγητό.
Χάμπουγκερ από τα Ιωάννινα και λίγες πατάτες. «Δεν βαριέσαι, κάτι είναι κι
αυτό», λέει μία κυρία στο Ριζό. Μια άλλη, ακούγοντας το κάλεσμα από τα
μικρόφωνα, πήρε μια μικρή κατσαρόλα ­ «ε, δύο άνθρωποι είμαστε, ας πάρουν
άλλοι που έχουν παιδιά» ­, απογοητεύτηκε όταν είδε τα πακέτα. Αλλά και αυτή
«τι να έκανε;».

Έτοιμο φαγητό. Στο Ριζό οι κάτοικοι περιμένουν στη σειρά, για να πάρουν φαγητό. Χάμπουργκερ και πατάτες. Κάτι είναι κι αυτό

Άλλοι βολεύτηκαν με σάντουιτς, άλλοι με λίγο ψωμί και τυρί ­ «μωρέ
συνηθισμένοι είμαστε, δεν πειράζει». Οι πιο νέοι κινούνται με αγροτικά κυρίως
για να δουν τι γίνεται με τις εστίες. «Αν φυσήξει πάλι, πρέπει να φύγουμε»,
λένε. «Όλοι είναι έτοιμοι». Στα Ιωάννινα έχουν κλειστεί ξενοδοχεία. Όμως,
αυτοί που φεύγουν είναι οι ηλικιωμένοι και τα παιδιά. Οι άλλοι κάθονται να
«σώσουν ό,τι μπορέσουν».

Καθώς κάθονται και περιμένουν να δουν τι θα γίνει ­ «και αυτό το βράδυ» ­
μοιραία σκέφτονται και τον χειμώνα που έρχεται: «Έτσι και βρέξει, όσοι δεν
κάηκαν θα πνιγούν. Πώς θα κρατηθούν τα νερά;».

«Άμα χιονίσει, να δεις τι έχει να γίνει».

«Για μας τους αργόσχολους κάτι θα γίνει, οι κτηνοτρόφοι τι θα κάνουν; Εδώ θα
κάνει χρόνια να πετάξει πουλί». Κουβέντα στην κουβέντα ανάβουν πάλι. Θυμούνται
την εγκατάλειψη, θυμούνται τους νεκρούς. Χάνονται στις συζητήσεις, ώσπου τους
καλούν και πάλι να εκκενώσουν τα χωριά και να φύγουν για τα Ιωάννινα…