Παιδείας… παθήματα!

«Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, όπως έχει σχεδιαστεί, είναι μια
μεταρρύθμιση που είναι η μεγαλύτερη του αιώνα μας».

(Θ. Εξαρχάκος, πρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου)

Έχουν, ήδη, περάσει τρία χρόνια από τον Αύγουστο του 1997, όταν ο τότε
υπουργός Παιδείας Γεράσιμος Αρσένης, μαζί με τον πρόεδρο του Κέντρου
Εκπαιδευτικής Έρευνας Μιχάλη Κασσωτάκη και τον πρόεδρο του Παιδαγωγικού
Ινστιτούτου Θεόδωρο Εξαρχάκο, έδιναν στη δημοσιότητα ένα πολυσέλιδο κείμενο με
τον φιλόδοξο τίτλο «Εκπαίδευση 2000: Για μια παιδεία ανοικτών οριζόντων»,
εγκαινιάζοντας με αυτόν τον τρόπο την έναρξη της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης,
η οποία παρουσιάστηκε ως ένα γιγαντιαίο εκπαιδευτικό «μποντιλάιν», ικανό να
εξαλείψει τις βαθιές ζάρες της χρόνιας κρίσης του ελληνικού σχολείου. Τρία
χρόνια, αργότερα, σήμερα, καθώς έχει ήδη ολοκληρωθεί η «περίοδος του μέλιτος»
και τα εκπαιδευτικά «προϊόντα» του ενιαίου Λυκείου μάς καθιστούν ιστορικά
«πεπειραμένους», είναι χρήσιμο να κάνουμε το πρώτο μας «ταμείο»: να δούμε,
δηλαδή, ποια είναι η σχέση ανάμεσα στις επίσημες διακηρύξεις και τις
«υποσχετικές» των αρχιτεκτόνων της μεταρρύθμισης και στην πραγματικότητα.

* Τι έλεγαν, λοιπόν, οι πρωταγωνιστές της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης το 1997
όταν παρουσίαζαν τις εκπαιδευτικές αλλαγές στην ελληνική κοινωνία και
ειδικότερα στα «ζωντανά στοιχεία» της εκπαίδευσης, στους μαθητές, τους
εκπαιδευτικούς και τους γονείς;

* Πόσο, το «μάτι» του υπουργικού Τειρεσία, «έπεσε μέσα» στις προβλέψεις του
για τις αλλαγές που επρόκειτο να επιφέρει στο ελληνικό σχολείο η εκπαιδευτική
μεταρρύθμιση;

Ο επίσημος νομιμοποιητικός λόγος της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης με τον οποίο
επιχειρήθηκε η απαραίτητη συναίνεση της κοινής γνώμης, ουσιαστικά, «επένδυσε»
σε τρία επιχειρήματα:

α. Στο «τέλος των Γενικών Εξετάσεων» και στο «άνοιγμα των
Πανεπιστημίων» που «θα κατάφερνε συντριπτικό χτύπημα στα φροντιστήρια».

β. Στη «μείωση του ανταγωνισμού για την κατάληψη μιας θέσης στα
Τριτοβάθμια Ιδρύματα που θα αποκαταστήσει στο Λύκειο το κλίμα που απαιτείται
για να λειτουργήσει παιδαγωγικά το σχολείο».

γ. Στη «σταδιακή εξάλειψη των φραγμών στη μόρφωση».

Τα φροντιστήρια

Ένας στους τέσσερις μαθητές που ήταν εγγεγραμμένος πέρσι στη Β’ Λυκείου και παρακολούθησε το πρόγραμμά της δεν έφθασε ποτέ στη φετινή Γ’ Λυκείου

«Πρωταρχικός μας στόχος είναι η κατάργηση της φροντιστηριακής εκπαίδευσης.
Στόχος μας είναι το φροντιστήριο να γίνεται μέσα στο σχολείο. Για τον λόγο
αυτό καθιερώνουμε και την ενισχυτική διδασκαλία. Οι καθηγητές αμειβόμενοι
υπερδιπλάσια θα μπορούν να βοηθάνε υπερωριακά τους αδύνατους μαθητές ώστε να
μην έχουμε το φαινόμενο των μαθητών των δύο ταχυτήτων» (Ι. Ανθόπουλος,
υφυπουργός Παιδείας, Συνέντευξη στην εφ. «ΤΟ ΕΘΝΟΣ», 17/8/1997).

Σ’ όλους τους λόγους των εμπνευστών της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, είχε
προνομιακή παρουσία η απόλυτη βεβαιότητα για την «εξάλειψη των φροντιστηρίων»,
στη χειρότερη περίπτωση για την «άμβλυνση της ανάγκης για φροντιστήρια». Ο
πρόεδρος του Κέντρου Εκπαιδευτικής Έρευνας (ΚΕΕ) από το Φεβρουάριο του 1997
προβλέπει ότι «η αναβάθμιση του Λυκείου, η αλλαγή του περιεχομένου και του
τρόπου των εξετάσεων και κυρίως η μείωση του ανταγωνισμού για την πρόσβαση
στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, θα αμβλύνουν σημαντικά τη ανάγκη για φροντιστήρια
και ιδιαίτερα μαθήματα» (Μιχ. Κασσωτάκης, άρθρο στα «ΝΕΑ», 1/2/97).

Λίγους μήνες αργότερα, τον Αύγουστο του ίδιου έτους «προφητεύει» ότι «η
αναβάθμιση της ποιότητας των σπουδών στο Λύκειο, η εισαγωγή του θεσμού της
ενισχυτικής διδασκαλίας για όσους μαθητές έχουν ανάγκη και προπαντός η αλλαγή
του τρόπου αξιολόγησης που θα στηρίζεται στο τι διδάσκεται στο σχολείο και όχι
στο τι θα γίνεται στο φροντιστήριο θα ενισχύσουν την κάμψη της παραπαιδείας»
(Μιχάλης Κασσωτάκης, Καθημερινή, 10/8/97).

Στα ίδια χνάρια ο Γεράσιμος Αρσένης τον Νοέμβριο του ίδιου έτους κηρύσσει το
«τέλος των φροντιστηρίων» επιμένοντας ότι «δεν υπάρχει κανένας λόγος να πάει
σε φροντιστήρια ο μαθητής του Λυκείου, εφόσον θα υπάρχει ενισχυτική διδασκαλία
μέσα στο Λύκειο» (Συνέντευξη στην Όλγα Μπακομάρου, Νοέμβριος 1997).

Οι προβλέψεις των υπευθύνων της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης χάνουν κάθε
«γείωση» με την πραγματικότητα, ακόμη κι όταν αυτή «βγάζει μάτι». Δύο χρόνια
αργότερα, τον Ιούλιο του 1999, κι ενώ η καθημερινή εμπειρία και η έρευνα
αποδεικνύουν ότι το σύνολο του μαθητικού πληθυσμού, σε συνθήκες αυξημένου
σχολικού ανταγωνισμού, με πρωτοφανή ένταση αναζητά «φροντιστηριακό στέγαστρο»
είτε για να επιβιώσει σχολικά είτε για να πετύχει την εισαγωγή του στη σχολή
που επιθυμεί, τονίζονται τα εξής καταπληκτικά από τον πρόεδρο του ΚΕΕ «αν και
δεν υπάρχουν επίσημα στοιχεία, από τα οποία να προκύπτει σημαντική αύξηση του
αριθμού των μαθητών που παρακολούθησαν φέτος φροντιστήρια, θα δεχθώ ότι η
μεταρρύθμιση δεν κατάφερε μέχρι σήμερα τουλάχιστον να αλλάξει την κατάσταση
που υπήρχε στον τομέα αυτό. Τούτο, όμως, δεν σημαίνει ότι δεν διαμορφώνει
(σ.σ. η μεταρρύθμιση) συνθήκες και προοπτικές για να αμβλυνθεί μελλοντικά η
ανάγκη για εξωσχολική βοήθεια… Η αυξανόμενη συνειδητοποίηση από γονείς και
μαθητές ότι ο ανταγωνισμός για την εισαγωγή στα Τριτοβάθμια Ιδρύματα θα
μειωθεί θεαματικά τα προσεχή χρόνια, θα επηρεάσει αρνητικά την αναζήτηση
εξωσχολικής βοήθειας». (Μιχ. Κασσωτάκης 29/7/1999, άρθρο στα «ΤΑ ΝΕΑ», σελ.
12).

Λίγες εβδομάδες αργότερα, ο υφυπουργός Παιδείας Ιωάννης Ανθόπουλος επιμένει
ότι δεν χρειάζεται φροντιστήριο στη διάρκεια της φοίτησης στο Λύκειο, όπως
πριν που ήταν κέντρο διερχομένων μαθητών και ημιμαθών μαθητών… Άλλοτε ένας
μαθητής έκανε δύο χρόνια φροντιστήριο στις δύο τελευταίες τάξεις του
Λυκείου… Αυτό τώρα δεν χρειάζεται» (συνέντευξη στην εφημ. «ΕΘΝΟΣ», 8
Αυγούστου 1999).

Οι «γνωστοί ύποπτοι»… της σχολικής αποτυχίας

Στις αρχές του 1997, στη διάρκεια της προετοιμασίας της εκπαιδευτικής
μεταρρύθμισης, ο Μιχάλης Κασσωτάκης σε άρθρο του τονίζει ότι «με τη σταδιακή
εξάλειψη των φραγμών στη μόρφωση που συνήθως λειτουργούν σε βάρος των
κοινωνικά μη προνομιούχων και των οικονομικά αδυνάτων, θα υπηρετηθεί καλύτερα
το αίτημα για ίσες ευκαιρίες στην εκπαίδευση και θα βελτιωθεί το γενικότερο
μορφωτικό επίπεδο του λαού, παράμετρος που δεν είναι αμελητέα» (εφημ. «ΤΑ ΝΕΑ»
1/2/97).

Το κατά πόσο επαληθεύθηκε ο ισχυρισμός αυτός του προέδρου του Παιδαγωγικού
Ινστιτούτου φάνηκε καθαρά τόσο από τα περσινά όσο και από τα φετινά
αποτελέσματα στο Λύκειο. Αρκεί να σημειώσουμε ότι ο ένας στους τέσσερις
μαθητές που ήταν εγγεγραμμένος πέρσι στη Β’ Λυκείου και παρακολούθησε το
πρόγραμμά της δεν έφτασε ποτέ στη φετινή Γ’ Λυκείου.

Δεν χρειάζεται να καταναλώσουμε πολλή στατιστική για να αποδείξουμε ότι το
επιχειρούμενο «ρεκτιφιέ» της δημόσιας εκπαίδευσης πέρασε όχι μέσα από τη
βελτίωση των όρων λειτουργίας της για όλους τους μαθητές, αλλά μέσα από τη
νομιμοποίηση της «έξωσης» χιλιάδων μαθητών οι οποίοι αντιμετωπίζονται ως
«πλεονάζον προσωπικό» σε επιχείρηση που «εξυγιαίνεται».

Είναι φανερό ότι το «Ενιαίο Λύκειο» όχι μόνο δεν ωφέλησε τους συνήθεις
«ξεχασμένους» των εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων του παρελθόντος, αλλά αλίευσε
από τις «τάξεις» τους ακόμη περισσότερους απορριφθέντες. Η σχολική αποτυχία
«θέρισε» κυριολεκτικά τις περιοχές της χώρας μας στις οποίες περισσεύουν οι
χαμηλοί εκπαιδευτικοί δείκτες και η πρόωρη εγκατάλειψη του σχολείου. Η
απόρριψη και ο εξοστρακισμός από το Λύκειο αφορούσε, για μια ακόμη φορά, παρά
τις διακηρύξεις, κατά κύριο λόγο τους μαθητές των λαϊκών συνοικιών των μεγάλων
αστικών κέντρων (π.χ. Δυτική Αθήνα) καθώς και τους μαθητές από τα πιο φτωχά
τμήματα της ελληνικής περιφέρειας (π.χ. ν. Ευρυτανίας, ύπαιθρος νομών Ηλείας,
Αιτωλοακαρνανίας, Καστοριάς, Γρεβενών κ.λπ.) και τις «τουριστικές βιομηχανίες»
της πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου (Κέρκυρα, Σάμος, Δωδεκάνησα, Κυκλάδες).

Το παιδαγωγικό κλίμα… αποκλιμακώνεται!

Τον Φεβρουάριο του 1997, ο πρόεδρος του ΚΕΕ προβλέπει ότι «η προοπτική μείωσης
του ανταγωνισμού για την κατάληψη μιας θέσης στα Τριτοβάθμια Ιδρύματα θα
αποκαταστήσει στο Λύκειο το κλίμα που απαιτείται για να λειτουργήσει
παιδαγωγικά το σχολείο και για να προσφέρει το μορφωτικό και παιδευτικό έργο
που οφείλει να επιτελεί» (άρθρο στα «ΝΕΑ», 1/2/97).

Παράλληλα τον Οκτώβριο του 1997, σε νέο άρθρο του στα «ΝΕΑ», ως υπεύθυνος για
την αξιολόγηση των μαθητών και μετά την κριτική από εκπαιδευτικούς φορείς ότι
το Λύκειο μετατρέπεται σε εξεταστικό κέντρο, υποστηρίζει ότι δεν προστίθεται
καμία παραπάνω εξεταστική δοκιμασία σε όσες ήδη ίσχυαν και ακόμη ότι η
μεταρρύθμιση δίνει βάρος όχι στις διαπιστωτικού χαρακτήρα εξετάσεις, αλλά στη
διαμορφωτική αξιολόγηση των μαθητών, η οποία διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην
ποιοτική βελτίωση της εκπαίδευσης.

* Μειώθηκε, πράγματι, ο ανταγωνισμός των μαθητών για την κατάληψη μιας θέσης
στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση όπως προέβλεπε ο πρόεδρος του ΚΕΕ;

* Προώθησαν, πράγματι, οι εκπαιδευτικές αλλαγές, ένα νέο κλίμα στην τάξη που
αναβάθμισε την εκπαιδευτική διαδικασία;

Είναι, βεβαίως, γνωστό το σοβαρό πρόβλημα που προέκυψε φέτος καθώς το νέο
εξεταστικό σύστημα δεν κατάφερε να «δικαιώσει» ούτε τους αριστούχους. Χιλιάδες
μαθητές που κατόρθωσαν μέσα από έναν πρωτοφανή ανταγωνισμό να πετύχουν
βαθμολογίες από 18,1 έως 20 θα βρεθούν εκτός θέσης της επιλογής τους
ανοίγοντας έτσι ένα νέο κεφάλαιο όχι στην προοπτική μείωσης του ανταγωνισμού
όπως προφήτευε ο πρόεδρος του ΚΕΕ, αλλά αντίθετα στην προοπτική έντασης του
ανταγωνισμού και για τα επόμενα χρόνια. Παράλληλα είναι πλέον γνωστό ότι όλη η
λειτουργία του «Ενιαίου Λυκείου» οριοθετήθηκε σε μια ατελείωτη «πρόβα
τζενεράλε» στο έδαφος της οποίας ο μαθητής, με ενισχυμένα τα στοιχεία ενός
ανταγωνισμού – ατομικισμού απαραίτητου και αποτελεσματικού για την κατάκτηση
των διαφοροποιημένων θέσεων στις πανεπιστημιακές σχολές, ωθήθηκε να
λειτουργήσει σαν «άλογο κούρσας». Από την άλλη ο ρόλος που ανατέθηκε στον
εκπαιδευτικό σε μια ατμόσφαιρα απρόσωπης σχέσης, ήταν αυτός του επιτηρητή της
«τάξης», του σχεδιαστή test, του διορθωτή, του βαθμολογητή. Στα πλαίσια αυτά,
βεβαίως, το ίδιο το εκπαιδευτικό έργο, εστιάζοντας αναγκαστικά στην οργάνωση
και διευθέτηση των προβλεπόμενων εξεταστικών δοκιμασιών, μετέτρεψε τη
μαθησιακή διαδικασία σε ρουτινιάρικη, παθητική και άψυχη μεθοδολογική
εκγύμναση που βραχυκύκλωσε και ναρκοθέτησε τα δίκτυα επικοινωνίας μεταξύ
εκπαιδευτικών και εκπαιδευομένων.