Έφυγε ένας αγωνιστής, δάσκαλος και διανοούμενος

Ένας ξεχωριστός πολίτης, δάσκαλος, διανοούμενος, υπέρμαχος των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων και των αξιών του δημοκρατικού πολιτεύματος, ο ακαδημαϊκός
Αριστόβουλος Μάνεσης έφυγε χθες σε ηλικία 78 ετών, βυθίζοντας στη θλίψη τον
νομικό κόσμο της χώρας και ιδιαίτερα την κοινότητα των συνταγματολόγων, της
οποίας υπήρξε κορυφαίο μέλος και πιστός υπηρέτης σχεδόν επί πενήντα χρόνια.

Ο Αριστόβουλος Μάνεσης αφήνει πίσω του ένα μεγάλο κενό και μια σημαντική
κληρονομιά για τη νομική επιστήμη της χώρας, αλλά και για τον πολιτικό κόσμο,
καθώς η επιστημονική σκέψη του και οι παρεμβάσεις του επηρέασαν μια σειρά από
συνταγματικές αλλαγές, όπως στο ζήτημα των λεγόμενων «υπερεξουσιών» του
Προέδρου της Δημοκρατίας. Ο «πρύτανης» των συνταγματολόγων, όπως τον
αποκάλεσαν συνάδελφοι και μαθητές του, έσβησε χθες το πρωί σε δημόσιο
νοσοκομείο της Αθήνας, όπου νοσηλευόταν τις τελευταίες ημέρες λόγω ηπατικής
ανεπάρκειας.

Δάσκαλος για τρεις γενιές

Υπήρξε δάσκαλος για τρεις γενιές καθηγητών του Συνταγματικού Δικαίου στα
Πανεπιστήμια της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, στα οποία επίσης είχε φοιτήσει.
Γιος εφέτη, ο Αριστόβουλος Μάνεσης γεννήθηκε στο Αργοστόλι και ακολούθησε τον
δρόμο της Νομικής, αλλά επέλεξε την πανεπιστημιακή έδρα από τα δικαστικά
έδρανα. Με μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι και στη Χαϊδελβέργη, εξελέγη
παμψηφεί το 1957 υφηγητής στη Νομική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου
Θεσσαλονίκης και το 1965 έγινε τακτικός καθηγητής στην έδρα του Συνταγματικού
Δικαίου. Την περίοδο της Αποστασίας δεν δίστασε να στηλιτεύσει με μαχητική
αρθρογραφία τις ενέργειες του Παλατιού, ενώ οι ιδέες του και το υψηλό
δημοκρατικό φρόνημά του τον οδήγησαν στην πρώτη γραμμή των πανεπιστημιακών που
αντιτάχθηκαν στους Απριλιανούς. Το δικτατορικό καθεστώς τον απέλυσε από το
Πανεπιστήμιο και το τελευταίο μάθημά του, στο οποίο προχώρησε σε ανοικτή
κριτική κατά της Χούντας και σε παραινέσεις υπέρ της πολιτικής ελευθερίας,
υπήρξε η πρώτη μαζική αντιδικτατορική εκδήλωση στο ΑΠΘ. Το 1968 ακολούθησε η
εκτόπισή του «ως επικινδύνου διά την δημόσιαν τάξιν και ασφάλειαν» στο
Λιδωρίκι Φωκίδας.

Στη Γαλλία

Με την άρση της εκτόπισης, το 1970, ο Αριστόβουλος Μάνεσης αυτοεξορίστηκε στη
Γαλλία, όπου δίδαξε ως καθηγητής του Δημοσίου Δικαίου, για να επιστρέψει στο
Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης με τη μεταπολίτευση. Από το 1976 έως το 1978 δίδαξε
ως επισκέπτης καθηγητής στη νεοϊδρυθείσα Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου
Θράκης, ενώ το 1980 μετεκλήθη στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Από το 1987 έως το τέλος της ζωής του διετέλεσε πρόεδρος του Επιστημονικού
Συμβουλίου της Βουλής, ενώ το 1992 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Το 1998
για το επιστημονικό έργο του και την πολύτιμη προσφορά του, του απονεμήθηκε
από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας το παράσημο του «Ανώτερου Ταξιάρχη του
Τάγματος του Φοίνικος».

Ο Αριστόβουλος Μάνεσης υπήρξε ένας πρωτοπόρος καθηγητής. Η ανάγκη της
κατανόησης και όχι της απλής περιγραφής των συνταγματικών εξελίξεων στη χώρα
μας αποτέλεσε τον βασικό στόχο του πλούσιου συγγραφικού έργου του, το οποίο
καλύπτει το σύνολο των μεγάλων ζητημάτων που απασχόλησαν τις τελευταίες
δεκαετίας την ελληνική πολιτική σκηνή (Εφαρμογή της Αρχής της Ισότητας,
Σχέσεις Κράτους και Εκκλησίας, Η νομικο-πολιτική θέση του Προέδρου της
Δημοκρατίας, Σχέσεις Νομοθετικής και Εκτελεστικής Εξουσίας κ.λπ.).

Το Θρήσκευμα

Η τελευταία παρέμβαση του Αριστόβουλου Μάνεση, όπως κατεγράφη τον περασμένο
Ιούνιο σε εκδήλωση που οργάνωσε προς τιμήν του το Πανεπιστήμιο Αθηνών,
αφορούσε το επίμαχο ζήτημα της αναγραφής του θρησκεύματος στις αστυνομικές
ταυτότητες. «Ακόμη και η προαιρετική αναγραφή του θρησκεύματος παραβιάζει τα
συνταγματικά δικαιώματα των πολιτών…», είχε τονίσει. «Όποιος επιθυμεί να
κοινοποιεί το θρήσκευμά του μπορεί να το κάνει και με μία… στάμπα στο
μπλουζάκι. Αλλά η αναγραφή του θρησκεύματος στην ταυτότητα δεν έχει να κάνει
με το δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας και είναι αντίθετη προς το Σύνταγμα
της Ελλάδας…».

Ο Αριστόβουλος Μάνεσης στη διάρκεια της πανεπιστημιακής σταδιοδρομίας του είχε
διατελέσει μέλος του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου, πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων
Συνταγματολόγων, αντιπρόεδρος της Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και
του Πολίτη κ.α. Ήταν παντρεμένος με την κ. Μαρία Μανωλεδάκη, αδελφή του
καθηγητή του Ποινικού Δικαίου κ. Ι. Μανωλεδάκη.

Η κηδεία του Αριστόβουλου Μάνεση θα γίνει αύριο Παρασκευή (10 π.μ.) από τον
Ιερό Ναό του Αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτου, στο Κολωνάκι, και η ταφή του το
απόγευμα της ίδιας μέρας (6.30 μ.μ.) στο νεκροταφείο της Αναστάσεως του
Σωτήρος, στη Θεσσαλονίκη.

Έπαινος στο έργο, το ήθος, την ακεραιότητα

Στο έργο, το ήθος, την ακεραιότητα και τις μάχες που έδωσε στη ζωή του ο
Αριστόβουλος Μάνεσης εστιάζονται οι δηλώσεις του πολιτικού κόσμου για την
απώλεια του κορυφαίου καθηγητή. «Το πλούσιο νομικό και πνευματικό έργο του
Αριστόβουλου Μάνεση είναι μια διαρκής παρακαταθήκη για όλους μας», ανέφερε ο
Πρωθυπουργός κ. Κων. Σημίτης στη δήλωσή του, προσθέτοντας: «Η Ελλάδα έχασε
έναν από τους κορυφαίους νομικούς της. Ο Αρ. Μάνεσης ήταν εκείνος που σε
δύσκολες στιγμές γαλούχησε γενιές νομικών και πολιτών με τα ιδανικά της
ελευθερίας. Αγωνιστής, δάσκαλος, διανοούμενος, ο Αριστόβουλος Μάνεσης δεν
δίστασε να αμφισβητήσει κάθε μορφή εξουσίας».

«Πρότυπο ακαδημαϊκού δασκάλου και υπόδειγμα δημοσίου ανδρός», χαρακτήρισε από
την πλευρά του τον εκλιπόντα ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος της Ν.Δ. κ. Πρ.
Παυλόπουλος, σημιεώνοντας: «Τίμησε πολλαπλώς τη χώρα και εξύψωσε διεθνώς το
κύρος της, ενώ ουδέποτε θυσίασε τη μεγάλη προσφορά του στον βωμό της
δημοσιότητας και ουδέποτε την συνεισέφερε ως αντάλλαγμα για την κατοχή
αξιωμάτων…».

«Ο Μάνεσης δεν ήταν απλός δάσκαλος του Συνταγματικού. ΄Ηταν δάσκαλος του
δημοκρατικού ήθους, ένας κορυφαίος της επιστήμης του Δικαίου και ταυτόχρονα
σεμνός, αθόρυβος, φιλικός και ανθρώπινος… Άφησε φεύγοντας ένα υπόδειγμα
αρετής και σοφίας για τους μαθητές του, για τους νέους φοιτητές, για ολόκληρη
την κοινωνία», σημείωσε ο κ. Λεωνίδας Κύρκος. Ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος
του ΣΥΝ κ. Φ. Κουβέλης επισήμανε το μέγεθος της προσφοράς του καθηγητή,
προσθέτοντας: «Υπήρξε ο διακεκριμένος επιστήμονας που με ανιδιοτέλεια και με
την ακεραιότητα του εύψυχου, αγωνίστηκε για τη δημοκρατία».