Ο μαθηματικός που διδάσκει τις εξισώσεις της ζωής!

Διορίστηκε τυχαία στο Εσπερινό Γυμνάσιο Καλλιθέας, αλλά τίποτα τυχαίο δεν
υπάρχει στη ζωή. Εκείνο το απόγευμα, πριν από πέντε χρόνια, που περνούσε τη
σιδερένια πόρτα του σχολείου, επέστρεφε νοερά πίσω, στα δικά του μαθητικά
χρόνια. Σε κάποια μελαγχολικά φθινόπωρα στα μέσα της δεκαετίας του ’50, που
επτάχρονο παιδάκι ξεκινούσε με παπούτσια τρύπια και το παλιό αλφαβητάρι στην
κωλότσεπη μια πορεία μάθησης και γνώσης που έχει πάντα αρχή και ποτέ τέλος. Το
δικό του νυχτερινό Δημοτικό ήταν το κτίριο του Φιλολογικού Συλλόγου
“Παρνασσός”. Μέρα, δεν το είδε ποτέ το σχολείο. Μεσαίος, ανάμεσα στα πέντε του
αδέρφια, έφευγε πριν καλοξημερώσει ­ όπως κι εκείνα ­ από το πατρικό σπίτι και
επέστρεφε αργά, πολύ αργά, λίγο πριν από τα μεσάνυχτα. Κατάκοπος,
ξενηστικωμένος, εξαντλημένος από δωδεκάωρο δουλειάς και πεντάωρο υποχρεωτικό
μάθημα…

Το τέλειωσε το Δημοτικό ο Γιάννης Κότσυφας και έμαθε “ό,τι ήταν να μάθω,
γιατί τότε, θέλαμε δεν θέλαμε, έπρεπε να είμαστε και να δείχνουμε μαθητές ­
κανένας δάσκαλος δεν υποχωρούσε ούτε παραχωρούσε τίποτα. Τι κι αν δούλευες το
μισό 24ωρο, τι κι αν είχες φάει το ξύλο της αρκούδας από το αφεντικό σου, τι
κι αν ήσουν πεινασμένος και ξυλιασμένος από το κρύο… Έξι με δέκα κάθε βράδυ
ήμασταν σχολείο, ήμασταν μαθητές και χατίρια δεν χωρούσαν”!

Με πρόχειρες σημειώσεις σ΄ ένα και μόνο τετράδιο και κλεφτές ματιές τις
ώρες της δουλειάς στο βιβλίο, αποφοίτησε από το Δημοτικό. Την ίδια ακριβώς
πορεία ακολούθησε και στο Γυμνάσιο, στο 6ο Αθηνών, “στην αρχή στο παλιό
κτίριο, εκεί που άρχιζε η οδός Βουλιαγμένης, κι αργότερα στο καινούργιο,
Φαλήρου 20, στου Μακρυγιάννη…”.

Δεν ήταν ηρωικό, ούτε καν πρωτότυπο αυτό που έκανε τότε ο Γιάννης Κότσυφας.
Αναρίθμητα άλλα παιδιά έκαναν ακριβώς το ίδιο. Εκείνος κατάφερε απλώς να
φτάσει έως το τέρμα στην αλυσίδα της “ελεγχόμενης” μόρφωσης ­ σ΄αυτόν τον χώρο
που λέγεται πανεπιστήμιο και τότε φάνταζε ιερός και δυσπρόσιτος ­, κάτι που
δεν το κατάφερναν τα περισσότερα φτωχόπαιδα της εποχής του, που αρκούνταν σε
λιγότερα. Αλλά είχε τον καημό να διδάξει, να γίνει καθηγητής ­ δάσκαλος, το
ονοματίζει εκείνος ­, να μάθει μαθηματικά στα παιδιά…

Και έμαθε μαθηματικά σε πολλά, σε αμέτρητα παιδιά, σε άλλα πολλά δεν
μπόρεσε να μάθει και τις ώρες που ήταν δάσκαλος και όχι μαθηματικός “τους
μάθαινα και ό,τι άλλο μπορούσα να τους μάθω εκτός εξισώσεων και συναρτήσεων”.
Δίδαξε σε φροντιστήρια και ιδιωτικά σχολεία πρώτα, στα δημόσια σχολεία της
επαρχίας αργότερα κι ύστερα στο Μόναχο, στα ελληνόπουλα της Διασποράς, όπου
άντλησε σπουδαίες εμπειρίες. Δασκάλα παντρεύτηκε, τη Γεωργία Πετρίτση, και
μαζί απέκτησαν τις δύο πολύτιμες κόρες τους, που έχουν διπλά ονόματα η καθεμία
(Δέσποινα – Λιουντμίλια και Ειρήνη – Πασκουαλίτα) και είναι τώρα έφηβες και
άριστες μαθήτριες Γυμνασίου και Λυκείου. Την εποχή που εκείνος δίδασκε και
“μαθήτευε” στο Μόναχο (“εκεί να δείτε σύστημα και εκεί να δείτε σχολεία”), η
σύντροφός του δίδασκε σε αντίστοιχα ελληνικά σχολεία της Λωζάννης και της
Γενεύης και οι μικρές τους, τότε, κόρες εντρύφησαν σε ουσιαστικότερους και
αποτελεσματικότερους τρόπους μάθησης…

Τι μπορώ να προσφέρω εγώ σ’ αυτούς τους κουρασμένους ανθρώπους;

Γιάννης Κότσυφας: Βγαίνεις από την τάξη στον διάδρομο και έρχεσαι πρόσωπο με πρόσωπο με τους εξωσχολικούς που κόβουν βόλτες. Γνωστός ο ρόλος τους, με το που τους βλέπεις, ξέρεις τι δουλειά κάνουν…

Όλα τα είδε, καρέ- καρέ όπως στον κινηματογράφο, τα κλειδωμένα σκηνικά της
ζωής του ­ το πρώτο απόγευμα που πέρασε την εξώπορτα του Εσπερινού Γυμνασίου
Καλλιθέας. Κι ίσως έτσι να δικαιολογείται και η μεγάλη ταραχή του: “Όλα
χώρεσαν στο μυαλό μου κι όλα ξεδιπλώθηκαν μπροστά μου, πράγματα που θυμόμουν
κι άλλα που νόμιζα ότι ήταν λησμονημένα. Ήταν η ώρα που σουρούπωνε κι εγώ
στεκόμουν εκεί, αμήχανος, συγκινημένος κι αμίλητος, μπροστά στην τάξη, μπροστά
σε πρόσωπα που έδειχναν κουρασμένα, τσιτωμένα ή αδιάφορα… Κάποια μάτια με
έβλεπαν, κάποια άλλα με διαπερνούσαν δίχως να με βλέπουν, άλλες εποχές, άλλα
παιδιά, ενήλικοι θα ‘λεγα αρκετοί, μα πρόωρα μεγαλωμένοι όλοι”!

Δεν ήταν παρά η ίδια κινηματογραφική εικόνα, εκείνη των δικών του εφηβικών
χρόνων, “διασκευασμένη” από άλλον σκηνοθέτη. Ήξερε ήδη πως βρισκόταν κάπου
όπου ελάχιστα μπορούσε να προσφέρει. Όλα όσα είχε μάθει, όλα όσα είχε διδαχθεί
κι όλα όσα είχε διδάξει, όλες του οι εμπειρίες, όλες του οι γνώσεις και όλα
του τα βιώματα, έμοιαζαν “εδώ να μην μπορούν να καρπίσουν και τίποτα να μην
μπορώ να μεταδώσω, γιατί σ΄έναν τέτοιο χώρο που επίσημα ονομάζεται σχολικός,
οι μαθητές – παιδιά και οι μαθητές – ενήλικοι χρειάζονται πολλά περισσότερα
απ’ όσα εσύ έχεις να τους δώσεις”!

Βρέθηκε στο αδιέξοδο ενός μεγάλου διλήμματος και σ΄αυτό το αδιέξοδο βρίσκεται
κάθε καινούργια σχολική χρονιά, εδώ και πέντε χρόνια: “Κάθε φορά που έρχομαι
αντιμέτωπος με αυτά τα πρόσωπα που ακόμα και όταν δεν ανανεώνονται μοιάζουν να
μην είναι ποτέ τα ίδια ­ οι αλλαγές είναι εμφανείς από μέρα σε μέρα ­
αναρωτιέμαι…

Και τώρα τι κάνω; Τι μπορώ εγώ να προσφέρω σ’ αυτούς τους κουρασμένους
ανθρώπους; Είναι διψασμένοι, αλλά όχι για μαθηματικά! Δυο πράγματα μπορώ να
κάνω: Να ακολουθήσω το ακριβές αναλυτικό πρόγραμμα του υπουργείου, αυτό που το
σύστημα επιβάλλει. Ή να συγκρουσθώ μαζί του, ακολουθώντας την εσωτερική μου
φωνή, να πράξω δηλαδή κατά συνείδηση…”.

Τρίτο δεν υπήρχε! Ούτε χρυσή τομή… Ο μαθηματικός Γιάννης Κότσυφας αποφάσισε
την πρώτη και όλες τις άλλες φορές να πράττει κατά συνείδηση, ανάλογα με τις
συνθήκες, κάθε φορά και διαφορετικά, “ακόμη κι αν χρειάζεται να έρχομαι σε
αντιπαράθεση με όποιον πιστεύει το αντίθετο. Δεν είναι δυνατόν να μπαίνεις σε
μια τάξη κι απλώς να διδάσκεις μαθηματικά, γράφοντας ανούσιους κι άψυχους
αριθμούς στον πίνακα, δίχως να ενδιαφερθείς τι γίνεται “κάτω”, δίχως να
αναρωτηθείς γιατί οι μαύροι κύκλοι κάτω από τα μάτια της 14χρονης, γιατί ο
20άρης είναι πλήρης οργής, γιατί πλακώθηκαν στο διάδρομο δυο ομάδες
μειονοτήτων που βρίσκονται σε “εμπόλεμη” κατάσταση…”.

«Οι τάξεις μας είναι ένας σύγχρονος Πύργος της Βαβέλ»

Τα παιδιά του νυχτερινού είναι παιδιά με πληθώρα προβλημάτων. Οι γνώσεις τους
και οι σχολικές τους επιδόσεις είναι ελλιπέστατες, “όπως ακριβώς και των
καθηγητών τους! Το έλλειμμα είναι τεράστιο, αν υπολογίσουμε ότι τα τελευταία
χρόνια στα νυχτερινά συγκεντρώνεται και όλος αυτός ο ελληνόφωνος πληθυσμός από
τις πρώην ανατολικές χώρες, τα ελληνάκια από την πρώην Σοβιετική Ένωση,
Αλβανοί μαθητές και παιδιά Βορειοηπειρωτών. Όλα αυτά τα παιδιά, το σύστημα τα
εντάσσει κατευθείαν στο κανονικό δημόσιο­ πρωινό ή εσπερινό ­ σχολείο, δίχως
στοιχειώδη προετοιμασία. Μπαίνεις στην τάξη και όχι μαθηματικά δεν μπορείς να
διδάξεις, αλλά ούτε τη γέφυρα της γλωσσικής επικοινωνίας δεν μπορείς να
στήσεις! Οι τάξεις μας είναι ένας σύγχρονος Πύργος της Βαβέλ. Και όταν τα
παιδιά δεν αντιλαμβάνονται τη γλώσσα, πόσο μάλλον τα μαθηματικά, αναπτύσσουν
οργή, δυσαρέσκεια, αντιπάθεια και για το σύστημα και για σένα που πας κι
αδιάφορος γράφεις στον πίνακα ασυνάρτητες…. συναρτήσεις όταν εκείνα δεν
ξέρουν να κάνουν πρόσθεση! Ε, εγώ προσωπικά, προτιμώ να βάζω στην άκρη το
αναλυτικό πρόγραμμα και να μάθω σ’ αυτά τα παιδιά ­ και σε όσα άλλα δεν έχουν
σχέση με τις συναρτήσεις ­ την πρόσθεση, την αφαίρεση, τον πολλαπλασιασμό, να
πάρουν τέλος πάντων κάτι που να τους φανεί χρήσιμο στη ζωή τους…
Διαφορετικά, δεν έχει νόημα η εκεί παρουσία μου”!

Και οι δάσκαλοι; Ποιοι είναι οι δάσκαλοι των παιδιών ενός νυχτερινού σχολείου;
Τι εφόδια έχουν; “Τίποτα”, απαντά ο Γιάννης Κότσυφας. “Τον πατριωτισμό τους
και μόνο! Μπαίνουν στις τάξεις και αυτοσχεδιάζουν. Αν είσαι άνθρωπος με
συνείδηση και όχι τυπικός επαγγελματίας, κάτι μπορεί να κάνεις ­ μεταξύ μας,
όχι σπουδαία πράγματα. Αν όχι, αυξάνεις απλώς το έλλειμμα, την αποξένωση…»

Να χάνονται όλο και λιγότεροι…

Παλιές στιγμές επαφής και διδασκαλίας… Για να πει ένας δάσκαλος ότι κάτι έκανε, κάτι έδωσε, πρέπει να «αγγίξει» πρώτα τα παιδιά. Γιατί «αν δεν τα αγγίξει, αν δεν τα ζεστάνει, πώς μπορεί να μιλήσει για γνώση, διδασκαλία, προσφορά;»

Υπάρχουν τόσα “γιατί” όσα και τα πρόσωπα που βρίσκονται κάθε φορά απέναντί
του. Σε κάθε τμήμα είναι γραμμένοι 30-32 μαθητές. Δέκα περίπου απ’ αυτούς δεν
εμφανίζονται τακτικά. Οι περισσότεροι “χάνονται” στην πορεία. Ηλικιακά, ένας
όγκος μαθητών “βρίσκεται ανάμεσα στα 16 με 22.

Όλοι έχουν μεγαλύτερη ηλικία από την τάξη που πηγαίνουν. Υπάρχουν μαθητές
οικογενειάρχες, 45, 50 ή και 55 ετών. Έχω μητέρες μαθήτριες που οι κόρες τους
πηγαίνουν σε μεγαλύτερη τάξη από εκείνες. Και εσύ καλείσαι να διδάξεις τον
14άρη και τον 55άρη ταυτόχρονα. Να έχεις μια τέτοια συμπεριφορά απέναντί τους,
ώστε ούτε τη στάση σου να διαφοροποιείς ανάλογα με την ηλικία που απευθύνεσαι,
αλλά ούτε και να προσβάλλεις κανέναν…”.

Εργαζόμενοι

Στην πλειονότητά τους είναι εργαζόμενοι. Οι δουλειές, του ποδαριού:
περιστασιακά οικοδομή, κυρίως συνεργεία αυτοκινήτων, εξωτερικές εργασίες με
μηχανάκια, συνεργεία καθαρισμού σπιτιών και κτιρίων, εργοστάσια ή φύλαξη
παιδιών που οι μητέρες τους εργάζονται τα πρωινά… Οι αμοιβές, πενιχρές. Και
το οικογενειακό περιβάλλον ανύπαρκτο έως άθλιο και ενίοτε τρισάθλιο για μεγάλο
ποσοστό των μαθητών: “Εκείνοι που ορίζουν τα πράγματα της εκπαίδευσης πίσω από
την ασφάλεια των γραφείων τους, σίγουρα δεν αναρωτήθηκαν ποτέ αν το παιδί του
Εσπερινού Γυμνασίου έφαγε κάτι μέσα στη μέρα, αν κοιμήθηκε και πού κοιμήθηκε
την προηγούμενη νύχτα. Αγνοούν σίγουρα αν ξυλοκοπήθηκε στο σπίτι ή στο παγκάκι
όπου αναγκάστηκε να βγάλει τη νύχτα γιατί το πέταξε έξω από το σπίτι η μητέρα
που είχε “παρέα” ή ο αλκοολικός πατέρας που δεν είχε άλλο κρασί να πιει.
Υπάρχουν κι άλλα, πολύ χειρότερα, στα οποία δεν μπορώ να ενδιαφερθώ… Και
καλούμαι εγώ, ο Γιάννης Κότσυφας να τους μάθω μαθηματικά. Ποια μαθηματικά;
Εκπαίδευση δεν είναι να λειτουργείς τυπικά, επαγγελματικά, μέσα από
προγράμματα και “νεκρές” παιδαγωγικές αντιλήψεις. Είναι να ζυμώνεσαι με τα
παιδιά, να αντιλαμβάνεσαι κάθε φορά με ποιους ανθρώπους έχεις να κάνεις, τι
είναι αυτοί οι άνθρωποι και τι ανάγκες έχουν, πώς μπορείς να δώσεις ένα
ουσιαστικό ενδιαφέρον στην παραμονή τους στο σχολείο. Εκπαίδευση είναι να
κρατήσεις αυτά τα παιδιά στο εσπερινό τους σχολείο, ανεξάρτητα από τις
σχολικές τους επιδόσεις, γιατί αν εσύ δεν τα κρατήσεις, με μαθηματική ακρίβεια
θα οδηγηθούν κάπου απ’ όπου επιστροφή δεν υπάρχει…”.

Τα ναρκωτικά

Πιο νέος, με μαθητές που κέρδισαν τη μάχη της ζωής

Με μαθηματική ακρίβεια κάποια παιδιά οδηγούνται κάπου αλλού. Κάποια άλλα απλώς
εγκαταλείπουν τη μάχη ­ τη μάταιη αναζήτηση γνώσης… Και στην πρώτη και στη
δεύτερη περίπτωση, το σχολείο δεν κάνει… τίποτα. Ο χώρος δεν είναι
ελεγχόμενος, είναι ανοικτός, “ελεύθερος”. Οι εξωσχολικοί, κανόνας. Τα
ναρκωτικά;

“Θέλετε στοιχεία; Δεν υπάρχουν. Ναρκωτικά; Υπάρχουν. Πόσα και πότε, μυστήριο,
κανείς δεν ασχολείται. Βγαίνεις από την τάξη στον διάδρομο και έρχεσαι πρόσωπο
με πρόσωπο με τους εξωσχολικούς που κόβουν βόλτες! Άγνωστη η προέλευσή τους,
γνωστός ο ρόλος τους ­ το βλέπεις, ξέρεις τι δουλειά κάνουν. Παρεμβαίνεις,
ρωτάς τον πρώτο “τι θέλετε εδώ κύριε; ” και στην καλύτερη περίπτωση
εισπράττεις μια απάντηση που εμπεριέχει το λιγότερο επιθετική διάθεση: “Και
σένα τι σε νοιάζει;”. Παρεμβαίνεις, μία, δύο, τρεις φορές. Στο τέλος
αισθάνεσαι ότι και κινδυνεύεις και τίποτα δεν κάνεις. Φύλακας δεν υπάρχει,
έλεγχος δεν υπάρχει, οι πόρτες είναι ορθάνοιχτες, κλειδώνουμε το γραφείο των
καθηγητών γιατί την ώρα του μαθήματος δεν υπάρχει κανείς να επιβλέπει…”.

Προβλήματα

Είναι φορές που μπαίνει στην επόμενη ώρα διδασκαλίας με φουσκωμένες αρτηρίες
“από όσα είδα να συμβαίνουν στους διαδρόμους. Να φωνάξεις την αστυνομία, δεν
είναι και ό,τι καλύτερο μπορεί να συμβεί σ’ έναν σχολικό χώρο. Αλλά ούτε και
να έρχεσαι εσύ σε αντιπαράθεση και να αρπάζεσαι με τον ξένο βοηθάει… Ακόμη
κι αν δεχθούμε ότι είναι πολύ λίγα τα παιδιά μέσα στο πρόβλημα, κάτι που ως
σχολείο αγνοούμε, όταν η προσπάθεια πώλησης γίνεται ανεμπόδιστα, αύριο –
μεθαύριο θα είναι πολλά περισσότερα. Απλώς, κλείνουμε τα μάτια και το αφήνουμε
να συμβαίνει…”.

«Πρέπει να ζεστάνεις τους ανθρώπους»

Όλα τα παιδιά, πόσο μάλλον τα συγκεκριμένα παιδιά, έχουν ανάγκη από τη
ζεστασιά του δασκάλου: “Για να πει ένας δάσκαλος ότι κάτι έκανε, κάτι έδωσε,
θα πρέπει πρώτα να “αγγίξει” τους ανθρώπους που έχει απέναντί του. Αν δεν τους
αγγίξεις, αν δεν τους ζεστάνεις, πώς μπορείς να μιλήσεις για γνώση,
διδασκαλία, προσφορά; Αν δεν κερδίσεις την εμπιστοσύνη τους, πώς θα τους
κάνεις να “ξεκλειδώσουν” αυτά που έχουν μέσα τους; Κατά κανόνα, ελάχιστα
πετυχαίνουμε, δυστυχώς! Κι είναι φορές που νιώθω να λυγίζω από ένα αίσθημα
εσωτερικής κόπωσης, απογοήτευσης, δυσαρέσκειας. Τα βάζω με τον εαυτό μου αλλά
ούτε αυτό είναι λύση. Αυτό που χρειάζομαι είναι ένα σχολείο για μένα. Ένα
σχολείο για δασκάλους. Που να βοηθήσει όλους εμάς που δουλεύουμε στο εσπερινό
σχολείο να προσφέρουμε στα παιδιά αυτά που πραγματικά χρειάζονται και αξίζουν.
Γιατί αξίζουν πολύ περισσότερα από όσα τους δίνουμε ­ και η οικογένειά τους
και το σύστημα και το σχολείο και εμείς οι δάσκαλοι που όλα τα χρεώνουμε στους
άλλους…”.

Τα πρόσωπα

Δεν υπάρχουν ομοιότητες ανάμεσα στις μέρες, ούτε καν ανάμεσα στις ώρες
διδασκαλίας της ίδιας μέρας: “Κάθε φορά που μπαίνω στην τάξη, αυτό που
σκέφτομαι δεν είναι τι θα διδάξω αλλά πώς θα βρω τα παιδιά (και πόσα λιγότερα
παιδιά) που άφησα το προηγούμενο βράδυ. Σκέφτομαι τι θα αντικρύσω στα πρόσωπά
τους και τι μπορεί να μεσολάβησε. Και ανάλογα με το τι θα δω, προσαρμόζω και
τη δική μου στάση. Αν η τάξη, δεν αντέχει διδασκαλία, θα κάνουμε εκείνο που
προσφέρεται περισσότερο. Κουβέντα, προσέγγιση, προσπάθεια άμβλυνσης μιας
δυσάρεστης κατάστασης, κάπου κάτι να πούνε επιτέλους, μήπως και λιγάκι
επουλωθεί μια πληγή… Αν τελικά επουλώνεται, είναι κάτι που ποτέ δεν
μαθαίνεις. Ακούς τέτοια πράγματα και βιώνεις τέτοιες καταστάσεις, που στο
βάθος αγνοείς αν και πότε μπορεί να ξεπεραστούν. Κάνεις μια προσπάθεια να
είσαι μαζί τους φίλος, αλλά όχι “φιλαράκια” ­ αυτό ανατρέπει τη σχέση. Τους
δείχνεις σεβασμό και εμπιστοσύνη, μήπως σε εμπιστευθούν κι εκείνα. Κι όταν το
κατορθώσεις αυτό, τις λιγοστές φορές που το κατορθώνεις, διαπιστώνεις ότι
εκείνο το ταλαίπωρο πληγωμένο παιδί που συσσωρεύει οργή και θέλει να δείχνει
βίαιο και άγριο, είναι στο βάθος του διαφορετικό από αυτό που εμφανίζεται.
Αλλά και στην περίπτωση που δεν είναι, δικός μας καθρέφτης είναι και τις δικές
μας αδυναμίες καθρεφτίζει…”.

Λυγίζει, το ομολογεί, αλλά ξαναστήνεται στο ύψος του και την επομένη οπλίζεται
και πάλι με τα αποθέματα της υπομονής του. Για να μην καταλήξουν κι άλλα
παιδιά “στις χωματερές του συστήματος”! Κι ανεξάρτητα αν θα μάθουν ή όχι
μαθηματικά, συχνά τους λέει και τους ξαναλέει αυτό που είπε και ο ποιητής:
“… όσες φορές κι αν πέσετε, άλλες τόσες σηκωθείτε”…