ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Τo γέλιο είναι μεταδοτικό

Σε τι χρησιμεύουν τα ανέκδοτα; Γιατί τα λέμε; Αν οι άνθρωποι ήταν πιο
αστείοι, μήπως τα ανέκδοτα θα ήταν άχρηστα;

«Κι αυτός ποιος είναι;». «Ξέρω ‘γω; Κανένας χάκερ» (Του Αλτάν, από το «Εσπρέσσο»)

Τέτοια ερωτήματα θέτει και προσπαθεί να απαντήσει ο Αμερικανός φιλόσοφος Τεντ
Κόεν στο βιβλίο του «Ανέκδοτα. Φιλοσοφικές σκέψεις γύρω από τα ευφυολογήματα»
που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου του Σικάγου. Ευτυχώς, ο
συγγραφέας αποφεύγει τις πολλές θεωρίες και λέει πολλά ανέκδοτα. Ανέκδοτα
σύντομα, και κάπως εγκεφαλικά: «Ο Βάγκνερ είναι ο Πουτσίνι της μουσικής».
Ανέκδοτα που αλλάζουν ανάλογα με το κοινό. Ανέκδοτα, που για την κατανόησή
τους απαιτούν επιστημονικές γνώσεις: «Τι είναι μωβ, στρογγυλό και πηγαίνει στη
δουλειά με λεωφορείο; Ένα Αμπελιανό σταφύλι» (Ο Νιλς Άμπελ ήταν ένας Νορβηγός
μαθηματικός που πέθανε το 1829). Ανέκδοτα που μας βοηθούν να αντιμετωπίζουμε
τις αρρώστιες, τις κακοτυχίες, ακόμη και τον θάνατο. «Έχω κακά νέα για σας»,
λέει στον Ρήγκαν ο γιατρός του. «Πάσχετε από Αλτσχάιμερ». «Πολύ δυσάρεστο»,
απαντά εκείνος. «Τουλάχιστον, όμως, δεν έχω Αλτσχάιμερ».

Όπως θα περίμενε κανείς, ένα ολόκληρο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στα ανέκδοτα
για τους Εβραίους, ανέκδοτα μερικές φορές ρατσιστικά, αλλά συχνότερα
ανατρεπτικά, που υπονομεύουν την εξουσία ή τη λογική. Η γυναίκα ξυπνά τη νύχτα
τον άνδρα της και του λέει: «Κλείσε το παράθυρο, κάνει κρύο έξω». Αφού του το
λέει πολλές φορές, στο τέλος ο άνδρας σηκώνεται απρόθυμα και κλείνει το
παράθυρο, παρατηρώντας με κακεντρέχεια: «Ορίστε, σου έκανα το χατήρι, τώρα
λοιπόν κάνει ζέστη έξω;».

Στην καρδιά του βιβλίου όμως, παρατηρεί ο βιβλιοκριτικός του Λογοτεχνικού
Ενθέτου των «Τάιμς», βρίσκεται το ερώτημα: γιατί λέμε ανέκδοτα; Μια εξήγηση,
απαντά ο Κόεν, είναι ότι μας βοηθούν να πλησιάσουμε τους άλλους. Κάποιος άλλος
αισθάνεται ή ανταποκρίνεται όπως εμείς, και από την αντίδρασή του αυτή
γνωρίζουμε ότι δεν είμαστε μόνοι. Αν οι λέξεις μάς επιτρέπουν να εισχωρήσουμε
στο μυαλό των άλλων, τα ανέκδοτα απευθύνονται περισσότερο στην καρδιά. Όταν
κάποιος δεν γελά με ένα ανέκδοτο όπως γελώ εγώ, δεν είναι σαν και μένα, δεν
ανήκει στην κοινότητα που έχω συγκροτήσει εγώ με άλλους. Είναι αλήθεια,
βέβαια, ότι πολλές φορές γελάμε εις βάρος κάποιου: μεταξύ των πιο συνηθισμένων
στόχων είναι οι Ιρλανδοί, οι Πολωνοί, οι Εβραίοι, οι μαύροι, οι ξανθιές ή οι
πεθερές. Ούτε αυτό είναι όμως κακό, μας παρηγορεί ο Κόεν. Ένα «πολιτικά
απρεπές» ανέκδοτο μπορεί να είναι πολύ αστείο. Και τίποτα δεν μας εμποδίζει να
διασκεδάζουμε και να ενοχλούμαστε ταυτοχρόνως. Στο κάτω-κάτω, το να γελάμε με
ένα κλισέ δεν σημαίνει ότι το υιοθετούμε κιόλας.

Αυτό που έχει σημασία είναι η οικειότητα που δημιουργείται. Η εκπλήρωση της
απελπισμένης ανάγκης μας να διαπιστώσουμε ότι δεν είμαστε μόνοι με τα
αισθήματά μας, ότι υπάρχουν δίαυλοι επικοινωνίας με άλλους ανθρώπους και
μπορούμε να ζήσουμε μαζί τους. Τα ανέκδοτα δεν είναι μοναχικές απολαύσεις.
Μάταιη κάθε προσπάθεια αποθησαύρισής τους: ο ρόλος τους είναι να διαδίδονται,
να κυκλοφορούν.