Ελληνορθόδοξη παράδοση και πολιτική

Το θέμα της μείωσης των στοιχείων από τα αστυνομικά δελτία αναγνώρισης και
ειδικότερα της απάλειψης του θρησκεύματος έχει αναχθεί από την ηγετική ομάδα
της Ιεραρχίας και από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών κ. Χριστόδουλο σε μείζον ζήτημα
«αντίστασης» για τη δήθεν προάσπιση της εθνικής μας «ταυτότητας». Όπως
προκύπτει από τις δηλώσεις διαφόρων Ιεραρχών, το πραγματικό ζήτημα δεν είναι
αυτό, αλλά η παρεμπόδιση της αλλαγής του εφαρμοζόμενου στην πράξη συστήματος
σχέσεων Κράτους – Εκκλησίας και της εφαρμογής, επιτέλους, του νομικά ήδη
ισχύοντος.

Η ηγετική ομάδα της Ιεραρχίας τεχνηέντως συνδέει το επιθυμητό από αυτήν
σύστημα σχέσεων Κράτους – Εκκλησίας με την ελληνορθόδοξη παράδοση και μάλιστα
το θεωρεί αναπόσπαστο μέρος της. Σύμφωνα με την ιδεολογική θέση του
μεγαλύτερου μέρους των θεολογικών κύκλων και της Ιεραρχίας, ο συνταγματικός
όρος «επικρατούσα θρησκεία» φαίνεται να ερμηνεύεται ως νεκρανάσταση του
βυζαντινού προτύπου σχέσεων Κράτους και Εκκλησίας. Παρά τις διάφορες γνώμες
των ειδικών, το πολίτευμα του Βυζαντίου ήταν θεοκρατικό, με την έννοια ότι ο
αυτοκράτορας ήταν ο κυβερνήτης της χριστιανικής κοινοπολιτείας, ακόμη και στις
θρησκευτικές υποθέσεις, αλλά πάντοτε κάτω από την ιδεολογική κυριαρχία της
Εκκλησίας. Όπως, όμως, ορθά παρατηρεί ο διαπρεπής θεολόγος π. Γεώργιος
Φλωρόφσκυ, το πείραμα αυτό απέτυχε ιστορικώς με την πτώση της Αυτοκρατορίας.

Το βυζαντινό σύστημα σχέσεων κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας αποτελεί
αναμφισβήτητα τμήμα της ελληνορθόδοξης παράδοσής μας, η οποία συνιστά ένα
μέρος της διαχρονικής ελληνικής παράδοσής μας. Αλλά δεν αποτελεί σταθερό, αλλά
μεταβλητό ή ανανεώσιμο τμήμα της ελληνορθόδοξης παράδοσής μας, για τον λόγο
ότι είναι ένα πολιτικό και νομικό ζήτημα. Δεν αφορά την κύρια αποστολή της
Εκκλησίας, που είναι σωτηριολογική, αφού η Εκκλησία μπορεί να επιδιώκει την
αποστολή της, όπως φανερώνει η εκκλησιαστική ιστορία, ανεξάρτητα από το
εκάστοτε σύστημα των σχέσεών της με την Πολιτεία.

Η σύγχρονη Ελληνική Δημοκρατία δεν έχει υιοθετήσει ­ μέσω του Συντάγματός της,
καθώς και των ευρωπαϊκών, κοινοτικών και διεθνών υποχρεώσεων και δεσμεύσεών
της ­ το θεοκρατικό πολίτευμα, αλλά εκείνο της φιλελεύθερης και πολυφωνικής
δημοκρατίας. Με το πολίτευμα αυτό συνδέεται άρρηκτα η νομική προστασία των
ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ένα από τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι το δικαίωμα στη
θρησκευτική ελευθερία και στη θρησκευτική ισότητα. Έτσι, η ελληνική μας
παράδοση έχει προχωρήσει θεμιτά στην αυτοανανέωσή της στο θέμα των σχέσεων
Κράτους – Εκκλησίας σε σύγκριση με το βυζαντινό σύστημα σχέσεων. Η θεοκρατική
αντίληψη της ενότητας κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας έχει αντικατασταθεί
από τη φιλελεύθερη αντίληψη της διάκρισης των πολιτειακών αρμοδιοτήτων από τις
εκκλησιαστικές αρμοδιότητες.

Είναι αλήθεια ότι, ενώ είναι δεδομένος ο φιλελεύθερος προσανατολισμός του
Συντάγματός μας, σε επίπεδο κοινής νομοθεσίας και σημαντικού τμήματος της
λαϊκής κουλτούρας εξακολουθεί να επιβιώνει η θεοκρατική αντίληψη. Ακούγεται
συχνά στα μέσα ενημέρωσης ότι οι κορυφαίοι θεσμοί του έθνους είναι το Κράτος
και η Εκκλησία, ο Πρωθυπουργός και ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών. Αυτό, βεβαίως,
αποτελεί απόρροια της θεοκρατικής αντίληψης. Στο φιλελεύθερο πολίτευμά μας ο
Πρωθυπουργός είναι ο αρχηγός της εκτελεστικής εξουσίας, η κυβέρνησή του
εκπροσωπεί, σύμφωνα με το Σύνταγμα, τον λαό με την πολιτικο-νομική του έννοια,
αφού απολαμβάνει την ψήφο εμπιστοσύνης της Βουλής. Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών
εκλέγεται μόνον από τους Μητροπολίτες της Εκκλησίας της Ελλάδος και δεν
εκπροσωπεί παρά μόνον τους εκλέκτορές του.

Η αποστολή της Εκκλησίας, σύμφωνα με την εκκλησιολογία της, είναι
σωτηριολογική. Η Εκκλησία δεν μπορεί να απεκδυθεί επ’ ουδενί αυτήν την
αποστολή της, χωρίς να χάσει την ταυτότητά της. Η διεκδίκηση, όμως, από μέρους
της Ιεραρχίας μεριδίου από την πολιτειακή εξουσία, καθώς και της διασφάλισης
της ιδεολογικής υπερεξουσίας επί της Ελληνικής Δημοκρατίας και επί της
δημοκρατικής και πολυφωνικής κοινωνίας, δεν συμβιβάζεται με το φιλελεύθερο
πολίτευμα της χώρας. Η εθναρχική αποστολή της Ιεραρχίας ­ που ήταν χρήσιμη για
τη διαφύλαξη της ελληνορθόδοξης παράδοσής μας κατά την Τουρκοκρατία ­ έπαυσε
μέσα στο νεώτερο Ελληνικό Κράτος από τη συγκρότηση του έθνους σε εθνικό
κράτος.

Ο Κυριάκος Κυριαζόπουλος είναι επίκουρος καθηγητής του Εκκλησιαστικού
Δικαίου στο Τμήμα Νομικής του ΑΠΘ.