ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο κώδικας της δημοκρατίας

Οι αρχές του αιώνα αποδεικνύονται εξαιρετικά γόνιμες για την επιστήμη.
Πέντε χρόνια του 20ού άρκεσαν για να διατυπωθεί η θεωρία της σχετικότητας, ενώ
ήδη με την έναρξη του 21ου χαρτογραφήθηκε το ανθρώπινο γονιδίωμα. Ας ελπίσουμε
μόνο ότι η εκμετάλλευση της δεύτερης επανάστασης δεν θα οδηγήσει στο
αντίστοιχο του πυρηνικού ολέθρου της πρώτης.

Γιατί ένα από τα μεγάλα μαθήματα του αιώνα που πέρασε, του αιώνα της επιστήμης
αλλά και της αυτοκαταστροφής, ήταν αυτό: οι κατακτήσεις του έλλογου νου, όσο
μεγάλες και να είναι, δεν αρκούν από μόνες τους για τη βελτίωση της ατομικής
και κοινωνικής διαβίωσης. Τις κατακτήσεις αυτές κάποιοι τις έφεραν σε πέρας,
στο όνομα της ανθρώπινης επινοητικότητας, αλλά κάποιοι άλλοι, αυτοί στους
οποίους αναθέσαμε ή αυτοπροσκλήθηκαν να μας κυβερνήσουν, θα κληθούν να τις
διαχειρισθούν, στο όνομα της εξουσίας τους. Μόνο που η απόσταση ανάμεσα στις
δύο ομάδες, τους δημιουργούς και τους πολιτικούς, είναι σχεδόν εξ ορισμού
αγεφύρωτη. Ο Αϊνστάιν έλεγε ότι η μόνη μορφή σκέψης είναι αυτή που ξεκινά από
την αμφιβολία, ενώ η τύχη των πολιτικών διακυβεύεται από την ικανότητά τους να
πείσουν απαίδευτες στη σκέψη κοινωνίες πως οι αβασάνιστες βεβαιότητές τους
κρύβουν επάρκεια και όχι κενότητα. Γι’ αυτό ο ρόλος της δημοκρατίας είναι κι
εδώ καθοριστικός: όπου υπάρχει δημοκρατία, δηλαδή θεσμοθετημένη αμφισβήτηση, ο
ρόλος του δημαγωγού γίνεται ίσως δυσχερέστερος και οι κατακτήσεις της
επιστήμης είναι πιθανότερο να ξεφύγουν όχι από την εμπορική αλλά τουλάχιστον
από την καταστροφική εκμετάλλευση. Σημασία βέβαια, για να ισχύουν κάπως αυτές
οι γενικότητες, έχει το είδος και η ποιότητα της δημοκρατίας.

Εμμέσως, έτσι, η μεγάλη επιστημονική εξέλιξη αυτής της εβδομάδας μάς
παροτρύνει να σηκώσουμε λίγο το βαρύ πέπλο σιωπής που καλύπτει τα πραγματικά
χαρακτηριστικά, στην κάθε χώρα αλλά και παγκοσμίως, του πολιτεύματος που οι
περισσότεροι διατείνονται πως έχουν και που πάντως όλοι βεβαιώνουν ότι
επιθυμούν. Μέσα από το παράδειγμα της μοναδικής σε έκταση και
αποτελεσματικότητα συνεργασίας επιστημόνων από όλα τα μέρη του κόσμου στο
γενετικό πρόγραμμα ­ και η συνεργασία εδώ μεταφράστηκε σε αμοιβαία
εμπιστοσύνη, συμπληρωματικότητα και, τελικά, ταπεινοφροσύνη εκ μέρους των πιο
δυνατών μυαλών ­ αποκτά ακόμα δραματικότερες διαστάσεις η συνεχιζόμενη
αδυναμία συνεννόησης των πολιτικών ηγεσιών για την από κοινού αντιμετώπιση των
πιο ζωτικών τουλάχιστον προβλημάτων της ανθρωπότητας ­ για παράδειγμα, της
μείωσης της ανέχειας και της διάσωσης του περιβάλλοντος. Τι δημοκρατία άραγε
είναι αυτή που έχουμε όταν, αντί να μας ανοίγει τα μάτια στα μεγάλα ζητήματα,
μας δημιουργεί ψευτοδιλήμματα για τα μικρά; Όταν τη θέση της σκέψης έχουν
πάρει τα συνθήματα και τη θέση της δημιουργίας η ανακυκλούμενη στασιμότητα;
Και μήπως, λόγω ακριβώς αυτής της στασιμότητας, που διαποτίζει τον ίδιο τον
ιστό της δημοκρατίας, κινδυνεύουμε να χάσουμε από τα μάτια μας, ή να
θεωρήσουμε ασήμαντα, τα γενετικά χαρακτηριστικά της;

Ο τρόπος που αντιμετωπίζεται το τελευταίο «κοινωνικό ζήτημα» στον τόπο μας
φοβούμαι πως δικαιώνει όσους δίνουν τις πιο απαισιόδοξες απαντήσεις στα
παραπάνω ερωτήματα. Ενώ δημοκρατία σημαίνει φωτισμό, εξαντλητική ανάλυση και
ουσιαστική τομή των προβλημάτων, όλο και συχνότερες ­ και από κάθε κατεύθυνση
­ γίνονται οι φωνές που αποδίδουν «πολιτική ευθύνη» σε εκείνον που, λέγοντας
τη γνώμη του (που τυγχαίνει μάλιστα να είναι επιστημονικά ορθή και κοινωνικά
προοδευτική), έκανε να έρθει στην επιφάνεια ένα υπαρκτό πρόβλημα, χρόνια
θαμμένο λόγω ακριβώς του φόβου των επιπτώσεών του. Ενώ η δημοκρατία είναι
σύγκρουση ­ σύγκρουση ιδεών, όμως, στάσεων απέναντι στη ζωή και τις νοητές
ανθρώπινες επιλογές ­ εκτροχιαστήκαμε ήδη σε «λαοσυνάξεις» που εξάπτουν τα
ένστικτα και σε προσωπικές επιθέσεις, που ξεκινούν από τη σπίλωση και φθάνουν
στον αφορισμό. Ενώ η δημοκρατία απαιτεί υπέρβαση της ευκολίας του μέσου όρου
και κίνηση προς τα εμπρός, ο συμβιβασμός που αχνοπροβάλλει είναι βέβαιο πως θα
οδηγήσει την ελληνική κοινωνία χρόνια πίσω. Αν οι σκεπτόμενοι Έλληνες, όσοι
έχουν μείνει, δεν ακολουθήσουν το παράδειγμα των διεθνών επιστημόνων, τα
χρόνια που έρχονται ίσως προοιωνίζονται μια άδικη παρακμή σε μια εποχή που
προσφέρεται για δημιουργία.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.