ΦΩΤΗΣ ΚΑΦΑΤΟΣ Η φύση είναι σοφή, αλλά κάνει και λάθη

Τα όσα ανακοινώθηκαν πρόσφατα αναφορικά με τη χαρτογράφηση του γονιδιώματος
αποτελούν την απαρχή μιας καινούργιας πορείας η οποία θα διαρκέσει δεκαετίες.
Ο Έλληνας επιστήμονας μας διαβεβαιώνει ότι τα πρακτικά αποτελέσματα στην
καθημερινή μας ζωή από αυτή την αποκάλυψη θα αργήσουν να φανούν. «Το να
διαβάζεις ένα κείμενο σε άγνωστη γλώσσα δεν σημαίνει ότι καταλαβαίνεις και τι
λέει». Η δουλειά που απομένει είναι πολλή.

ΧαΪδελβέργη

Αυτό φυσικά έχει και τα καλά του. Γιατί μέσα από την υπερπροσπάθεια που θα
ακολουθήσει τα επόμενα χρόνια για την κατανόηση της συμπεριφοράς των γονιδίων,
θα ανδρωθεί η καινούργια επιστήμη της βιοπληροφορικής, την οποία μάλιστα ο
φημισμένος καθηγητής συνιστά στους νέους να ακολουθήσουν. «Η βιοπληροφορική θα
είναι στα επόμενα χρόνια αναγκαίο μέσο κατανόησης της συμπεριφοράς των
γονιδίων.

Ο φημισμένος Έλληνας βιολόγος λέει πως όλα τα καλά που θα προκύψουν από τη χαρτογράφηση του γονιδιώματος θα τα απολαύσουμε στην καθημερινή μας ζωή ύστερα από πολλά χρόνια. Το πρώτο βήμα προς την κατεύθυνση αυτή θα είναι η θεραπεία συγκεκριμένων μορφών καρκίνου

Θα βοηθήσει για να καταγράψουμε το πού αυτά αρχίζουν και πού τελειώνουν. Το
γιατί βρίσκονται διάσπαρτα σε μια μεγάλη περιοχή του DNA, γιατί διακόπτονται
μεταξύ τους αλλά παρ’ όλα αυτά, έστω κι έτσι, κωδικοποιούν τις απαραίτητες για
τη ζωή μας πρωτεΐνες. Θα συνιστούσα στους νέους που ασχολούνται με τους
ηλεκτρονικούς υπολογιστές και τους αρέσει ενδεχομένως η βιολογία, να
αφιερωθούν στη βιοπληροφορική».

Η πρώτη ανάγνωση του γονιδιώματος έχει γίνει. Και κανείς δεν αμφισβητεί ότι
πλησιάσαμε κατά ένα μικρό βήμα στο άλυτο μυστήριο της κατανόησης της ζωής. Ένα
μυστήριο που τροφοδότησε για πάνω από 50 αιώνες το φιλοσοφικό στοχασμό. Η
απάντηση θα αργήσει πολύ να έρθει. Και όταν έρθει, μας λέει ο Έλληνας
επιστήμονας, θα έχουμε αφήσει πίσω μας τον 21ο αιώνα. «Η ζωή θα πρέπει να
κατανοηθεί με κανόνες φυσικής και χημείας. Όταν μιλάμε για ζωή, μιλάμε για
διαφορετικά επίπεδα οργάνωσης. Ακόμα κι αν ξέραμε τα πάντα γύρω από τον τρόπο
δράσης των γονιδιωμάτων όλων των έμβιων όντων του πλανήτη μας, το μυστικό της
ζωής δεν θα αποκαλύπτετο. Μπορούμε να απομονώσουμε έναν οργανισμό, να
καταλάβουμε πώς λειτουργεί, αλλά μετά όμως πρέπει να κατανοήσουμε και τη θέση
αυτού του οργανισμού μέσα στο φυσικό περιβάλλον».

Σήμερα ωστόσο δεν ξέρουμε ακόμα αν ο αριθμός των γονιδίων είναι 40.000 ή
100.000. Έστω όμως κι έτσι, είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε επακριβώς την
ταυτότητα μερικών χιλιάδων γονιδίων. Την πρώτη γνώση που έχουμε θα την
εκμεταλλευτούμε για να φτιάξουμε ύστερα από αρκετά χρόνια τα πρώτα
επαναστατικά φάρμακα ενάντια σε ασθένειες που μέχρι τώρα αδυνατούμε να
αντιμετωπίσουμε.

Ας πάρουμε για παράδειγμα τους καρκίνους των οποίων η καταπολέμηση, όπως λέει
ο κ. Φ. Καφάτος, θα επιχειρηθεί με βάση τη γνώση της συμπεριφοράς των
γονιδίων. «Η αλλαγή που θα συντελεστεί στη φαρμακευτική βιομηχανία ­ που έως
πρόσφατα ήταν χημική ­ θα είναι βαθιά. Μέχρι τώρα πηγαίναμε κατά κάποιο τρόπο
στα τυφλά. Παίρναμε ορισμένες κυτταροκαλιέργειες, τις φέρναμε σε επαφή με
κάποιες χιλιάδες χημικές ενώσεις που είχαμε παρασκευάσει στα εργαστήρια, και
στη συνέχεια, αν διαπιστώναμε ότι κάποια από αυτές τις ενώσεις προκαλούσε την
καταστολή του γρήγορου πολλαπλασιασμού των κυττάρων, τότε υποθέταμε ότι είχαμε
στα χέρια μας μια πρώτη αρχή για την παρασκευή ενός αντικαρκινικού φαρμάκου».

Τώρα όμως η παρασκευή των φαρμάκων ακολουθεί πιο ορθολογικές μεθόδους εξαιτίας
των γνώσεων που έχουν αποκτηθεί από τη βιολογία για το ρόλο που έχουν τα
γονίδια στον πολλαπλασιασμό των κυττάρων. Η φαρμακευτική βιομηχανία θα στραφεί
προς την ίαση συγκεκριμένων μορφών καρκίνου με την παρασκευή των νέων
φαρμάκων, γιατί θα πρόκειται για μια επένδυση που θα αποσβεσθεί σύντομα. Πολύς
κόσμος υποφέρει από καρκίνο και είναι διατεθειμένος να πληρώσει το κόστος του
φαρμάκου που θα τον απαλλάξει από αυτό. «Η παρασκευή όμως ενός νέου φαρμάκου
και ο έλεγχος της ασφάλειάς του, απαιτεί τουλάχιστον μια δεκαετία. Μην
περιμένουμε ότι όλα μπορεί να γίνουν αύριο».

Θα μας πάρει πολλά χρόνια για να καταλάβουμε πώς λειτουργούν τα γονίδια που κρύβονται στο ανθρώπινο γονιδίωμα. Όταν θα αποκτήσουμε αυτή τη γνώση, τότε θα μπορούμε όχι μόνο να γιατρεύουμε πολλές κληρονομικές ασθένειες, αλλά και να προχωρήσουμε ένα ακόμη βήμα στην κατανόηση του φαινομένου που λέγεται ζωή

Ο διευθυντής του EMBL δίνει παράλληλα ιδιαίτερη σημασία και σε μια άλλη
διάσταση ως προς την αντιμετώπιση ασθενειών με βάση τη γνώση της συμπεριφοράς
των γονιδίων. «Έχουν γίνει πρόσφατα ορισμένες εντυπωσιακές μελέτες στο
αμερικανικό πανεπιστήμιο Stanford. Μελετώντας την έκφραση μερικών χιλιάδων
γονιδίων ταυτόχρονα με νέες τεχνικές της λεγόμενης λειτουργικής γενωμικής σε
αποθηκευμένους καρκινικούς ιστούς από παλαιούς ασθενείς, διαπίστωσαν ότι
καρκίνοι που φαίνονταν οι ίδιοι στο μικροσκόπιο διέφεραν ως προς το ποια
γονίδια εξέφραζαν. Ο ένας τύπος ήταν πολύ κακοήθης και ο άλλος σχεδόν
καλοήθης».

Ο κ. Καφάτος λέει πως η αποκάλυψη αυτή προσφέρει νέα εργαλεία στην άσκηση της
παραδοσιακής ιατρικής. «Ο γιατρός θα μπορεί να ξέρει με τι είδους καρκίνο έχει
να κάνει και έτσι να εφαρμόζει αμέσως την κατάλληλη μέθοδο: είτε επιθετική
χειρουργική είτε συγκεκριμένη χημειοθεραπεία». Ο Έλληνας επιστήμονας προχωρά
ένα βήμα πιο πέρα και υπερτονίζει τον ρόλο του περιβάλλοντος ως προς την ίαση
ασθενειών. «Δεν είμαστε μόνο γονίδια», λέει. «Είμαστε και αυτοί που γίναμε με
τον τρόπο που ζήσαμε». Φέρνει για παράδειγμα την πάθηση της χοληστερίνης και
λέει ότι «στο μέλλον, αν ένα παιδί διαγνωστεί ότι έχει προδιάθεση να εκδηλώσει
τέτοια ασθένεια, τότε έγκαιρα μπορεί να συσταθεί στους γονείς του παιδιού να
του παρέχουν μια πιο συντηρητική διατροφή, έναν άλλο τρόπο ζωής. Ξέροντας
δηλαδή την προδιάθεση για μια ασθένεια, μπορούμε να επιλέξουμε το χώρο στον
οποίο θα ζήσουμε ώστε να μην εμπεριέχει τους παράγοντες που θα επιδεινώσουν
την ασθένειά μας».

Η αποκρυπτογράφηση του γονιδιώματος αποτελεί επιστημονικό επίτευγμα,
επιστημονική γνώση και άρα κανείς δεν αποκλείει την εσφαλμένη της χρήση. Δύο
τέτοιοι κίνδυνοι που μπορούν να προκύψουν είναι στο μέλλον οι άνθρωποι που
έχουν την προδιάθεση να αναπτύξουν μια σοβαρή ασθένεια να μην ασφαλίζονται από
ιδιωτικές εταιρείες, ή να μην προσλαμβάνονται σε δουλειές. «Όμως αυτές οι
προοπτικές μπορούν να αντιμετωπιστούν από την ίδια την κοινωνία. Είναι στο
χέρι της κάθε κοινωνίας να προστατεύσει τα ατομικά δικαιώματα των μελών της.
Όλα αυτά όμως πρέπει να γίνουν έχοντας ως βάση την πραγματική γνώση και όχι τη
θέληση για πρόκληση τρομοκρατίας. Είναι πολύ εύκολο να τρομάζουμε τον κόσμο
και να λέμε ότι ξέρουμε εκεί που τίποτα δεν ξέρουμε. Ο εκσυγχρονισμός της
κοινωνίας δεν πρέπει να γίνεται μόνο σε θέματα που αφορούν τη διοικητική της
δομή. Αλλά και σε θέματα που σχετίζονται με τον πολιτισμό, την παιδεία, την
ανάπτυξη της έρευνας. Η ανάπτυξη της έρευνας κάνει τους πολίτες ευαίσθητους σε
λεπτές αποχρώσεις. Δεν αντιμετωπίζει το δίλημμα άσπρο – μαύρο. Αυτό είναι η
βάση του ορθολογισμού, που δεν είναι αντίθετος με την ανθρωπιστική διάσταση.
Καρδιά και νους συνεργάζονται για μια πιο ανθρώπινη κοινωνία».

Δεν είμαι υπέρ της αθανασίας

«Δεν συμφωνώ με αυτή τη μυθοποίηση που υπάρχει γύρω από τη φύση. Δεν ισχύει
ότι η φύση κρύβει μέσα της άπλετη σοφία. Πιστεύω ότι κάνει και λάθη. Ένα
τέτοιο λάθος είναι οι κληρονομικές ασθένειες». Ο κ. Φ. Καφάτος θεωρεί ότι η
ίαση των κληρονομικών ασθενειών είναι μια παρέμβαση στη φύση, που πρέπει να
γίνεται. «Αν οι λοιμοί που κατά καιρούς έπλητταν την ανθρωπότητα ήταν έργο της
φύσης, εμείς πρέπει να παρέμβουμε και να της αλλάξουμε αυτό το
χαρακτηριστικό».

Άρα, λοιπόν, θα πρέπει να ζούμε αιώνια; Θα πρέπει να γιατρεύουμε τα πάντα; Ο
Έλληνας επιστήμονας δεν επιχειρεί να δώσει απάντηση στο αν κάποια στιγμή θα
φθάσουμε σε ένα τέτοιο σημείο. «Είμαι άνθρωπος που προχωρώ βήμα βήμα. Πάντως ο
άνθρωπος θα πρέπει να ζει καλά μέχρις ενός σημείου. Έχω την άποψη ότι ακόμα
και να αποκτήσουμε κάποτε την γνώση να γιατρεύουμε τα πάντα, δεν θα έπρεπε να
την εφαρμόσουμε. Η μη εφαρμογή της γνώσης δεν είναι τροχοπέδη στην επιστήμη.
Απλώς ο κάθε άνθρωπος πρέπει να ξέρει κάποια στιγμή ότι έφθασε να ολοκληρώσει
τον κύκλο του, και να μπορεί να πει σε μια δεδομένη στιγμή το “τετέλεσται”.
Δεν είμαι υπέρ της… αθανασίας ούτε όμως θέλω και ο άνθρωπος να πεθαίνει στο
άνθος της ηλικίας του». Η φύση κατά τον Έλληνα επιστήμονα κάνει λάθη. «Ο
θάνατος κατά μία έννοια είναι ένα τέτοιο λάθος. Έχει ανεπτυγμένη την αίσθηση
του θείου. «Η αίσθηση του θείου είναι υπαρκτή στη ζωή μας. Όμως ο Θεός δεν
είναι ένα απλό πράγμα. Υπάρχει πολύ μυστήριο στη ζωή μας. Για τη φύση τρέφω
απόλυτο σεβασμό αλλά της αναγνωρίζω το δικαίωμα να κάνει λάθη. Η ζωή δεν είναι
τέλεια. Είναι θαυμαστή, σου υποβάλλει την έννοια του θείου αλλά δεν είναι ένας
τέλειος μηχανισμός. Ούτε το γονιδίωμα του ανθρώπου είναι τέλειο».