Η «κρίση των ταυτοτήτων» Μια πρώτη αποτίμηση

Είναι αναμφίβολο ότι η «κρίση των ταυτοτήτων» έχει προ πολλού εκφύγει από τα
στενά όρια μιας διαμάχης για τα στοιχεία αναγνώρισης του προσώπου και έχει
μετατραπεί σε ολόπλευρη κρίση των σχέσεων Πολιτείας – Εκκλησίας αλλά και σε
ειδικότερη κρίση πολλών πολιτικών και ιδεολογικών ταυτοτήτων… Η απόφαση της
Πολιτείας να επιλύσει ένα ζήτημα που χρόνιζε, αντιστοιχώντας την αστυνομική
μας ταυτότητα με τα σύγχρονα δεδομένα στον χώρο των ατομικών δικαιωμάτων,
ενεργοποίησε πρωτόγνωρα ανακλαστικά στον χώρο της επίσημης Εκκλησίας. Ξαφνικά,
αυτό που για την υπόλοιπη Ευρώπη θεωρείται αυτονόητο, εδώ αναγορεύθηκε σε
έγκλημα καθοσιώσεως κατά της εθνικής μας ταυτότητας. Πίσω από την κίνηση
αυτήν, ανακαλύφθηκαν φοβεροί και τρομεροί κίνδυνοι κατά του Ελληνισμού και της
Ορθοδοξίας, ενώ η απόλυτη, υπερβολική και ανιστόρητη ταύτιση των δύο εννοιών
άγγιξε συχνά τα όρια της εθνοφυλετικής υστερίας. Αναθέματα και κατάρες
εναλλάχθηκαν, σε όλες τις παραλλαγές, με ειλικρινείς ή προσχηματικές εκκλήσεις
για «διάλογο», ενώ κεραυνοί και δημαγωγικές κραυγές εκτοξεύθηκαν κατά των
«ασεβών», στην αρχή από άμβωνος, στη συνέχεια από τηλεοπτικά παράθυρα, που
μαύρισαν κυριολεκτικά, και στο τέλος από τα μπαλκόνια, σε ογκώδεις
«λαοσυνάξεις», με προφανή πολιτική υφή και στόχευση.

Τώρα λοιπόν που καταλαγιάζει ο κουρνιαχτός των κινητοποιήσεων και διπλώνονται
τα λάβαρα της εκκλησιαστικής εξέγερσης, είναι νομίζουμε καιρός να αποτιμήσουμε
με ψυχραιμία και νηφαλιότητα τις σημαντικότερες πλευρές αυτής της κρίσης, όχι
πλέον σε σχέση με την αναγραφή του θρησκεύματος στις ταυτότητες καθ’ εαυτήν ­
για την οποία έχουμε ήδη μιλήσει αρκετά ­ αλλά σε σχέση με τις ποικίλες
προεκτάσεις της, που αγγίζουν τον σκληρό πυρήνα της λειτουργίας της σύγχρονης
Δημοκρατίας μας. Ας επιχειρήσουμε, στο σημερινό μας σημείωμα, κάποια πρώτα
συμπεράσματα.

Συμπέρασμα πρώτον: Η στάση της επίσημης Εκκλησίας έχει όλα τα χαρακτηριστικά
προαποφασισμένης σύγκρουσης, για συμβολικούς λόγους, με ιδιαίτερη εκμετάλλευση
του γεγονότος ότι η αναγραφή του θρησκεύματος στην ταυτότητα είναι πρόσφορη
για επιτήδειους και δημαγωγικούς χειρισμούς, προκειμένου να συνδεθεί
συνειρμικά με την υπεράσπιση της εθνικής και πολιτισμικής μας ταυτότητας.
Πρόκειται, με άλλα λόγια, για προεπιλεγμένη μάχη εμπροσθοφυλακής, προκειμένου
να δοθεί το μήνυμα πως για την επίσημη Εκκλησία θεωρείται αδιαπραγμάτευτο το
να συγκυβερνά με την Πολιτεία, στα θέματα που αυτή κρίνει ότι είναι του
ενδιαφέροντός της… Πράγματι, άλλη ερμηνεία για τις αντιδράσεις δεν μπορεί να
δοθεί. Η ηγεσία της επίσημης Εκκλησίας γνωρίζει πολύ καλά ότι οι ταυτότητες
ανήκουν αποκλειστικά στην αρμοδιότητα της Πολιτείας και ότι θεσμικά δεν έχει
καμία σημασία το ότι η άσκηση αυτής της αρμοδιότητας υπήρξε ­ πράγματι ­ κάπως
προβληματική, από άποψη τακτικής και «τακτ», απέναντί της… Γνωρίζει επίσης
ότι σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να επικαλεσθεί σοβαρά «δικαίωμα» αναγραφής
του θρησκεύματος σε δημόσιο έγγραφο, καθώς κανείς νομικός που σέβεται
στοιχειωδώς τον εαυτό του δεν μπορεί να το υποστηρίξει σοβαρά, χωρίς να
διατρέχει τον κίνδυνο πλήρους επιστημονικής ανυποληψίας… Εξάλλου και να είχε
κάποιες ελπίδες, αυτές κατέρρευσαν παταγωδώς από την ομόφωνη αρνητική θέση ­
κόλαφο της ίδιας της Επιστημονικής Επιτροπής της, μετά την οποία σιώπησαν επί
του θέματος ακόμη και οι συνήθεις απολογητές και σοφιστές… Έτσι απέκλεισε
εσκεμμένα τη μόνη νόμιμη οδό για την διεκδίκηση των δικαιωμάτων μας, δηλαδή τα
Δικαστήρια, και επέλεξε συνειδητά την τυφλή πολιτική σύγκρουση, αναγορευόμενη,
οιονεί εργολαβικά και αυτοδικαίως σε εκπρόσωπο της «συντριπτικής πλειοψηφίας»
του «λαού» των Ορθοδόξων, ως μόνων «καθαρών» Ελλήνων. Η επίσημη Εκκλησία
δανείσθηκε, με άλλα λόγια, επιχειρήματα και συνθήματα που έχουν να κάνουν με
τον χώρο των εκλογών και γενικότερα της άσκησης της λαϊκής κυριαρχίας, έστησε
απέναντί της τον «εσωτερικό εχθρό» και στο τέλος, ενέδωσε στον πειρασμό να
ολοκληρώσει τον πολιτικό μετασχηματισμό της. Οργάνωσε ογκώδεις «λαοσυνάξεις»,
με βασικό αίτημα να «σιωπήσουν» οι νόμοι ­ και σε τελευταία ανάλυση το
Σύνταγμα… ­ μπροστά στη δύναμη του πλήθους αλλά και με προφανή και
διακηρυγμένη, σε όλους τους τόνους, στόχευση να μη θιγούν τα «κεκτημένα»
προνόμιά της…

Συμπέρασμα δεύτερον: Οι ανωτέρω κινήσεις έδωσαν ένα λάθος μήνυμα και
αποτέλεσαν ένα σοβαρό σφάλμα τακτικής, που ενισχύουν τελικά την Πολιτεία στην
­ ορθή ούτως ή άλλως ­ πολιτική απόφασή της. Το λάθος μήνυμα είναι ότι δεν
έχει σημασία το τι δικαιούται μια ομάδα πίεσης, με βάση το Σύνταγμα και τους
νόμους, αλλά το τι μπορεί να επιβάλλει σαν «δίκιο της» με την κινητοποίηση των
οπαδών της. Αν όμως η Πολιτεία ενέδιδε σε μια τέτοια λογική, τότε αφενός θα
αποδεικνυόταν εξαιρετικά ευάλωτη σε κάθε μελλοντική πίεση που θα συνοδευόταν
από αντίστοιχες ή και μεγαλύτερες κινητοποιήσεις (π.χ., από ένα δημοφιλές
ποδοσφαιρικό σωματείο που θα έπειθε τους οπαδούς του για το «δίκιο του» ως
προς τη μη καταβολή των χρεών του…) και αφετέρου θα έμενε έκθετη σε
κατηγορίες ότι εξαντλεί την αποφασιστικότητά της όταν προσπαθεί να περιορίσει
τα «κεκτημένα δικαιώματα» των εργαζομένων (που δεν συγκρίνονται βεβαίως, από
κάθε άποψη, με τα «κεκτημένα προνόμια» της επίσημης Εκκλησίας…). Ακόμη
μεγαλύτερο όμως είναι το σφάλμα τακτικής της επίσημης Εκκλησίας. Ενώ μέχρι
τώρα μπορούσε να επικαλεσθεί, έστω και χωρίς καμία απόδειξη, ότι εκπροσωπεί το
σύνολο των Ορθοδόξων της χώρας μας, από εδώ και στο εξής το μόνο που θα μπορεί
να επικαλεσθεί είναι τα συγκεκριμένα ακροατήρια των συγκεντρωθέντων. Το πολύ,
δηλαδή, με τους πλέον γενναιόδωρους υπολογισμούς, 300.000-400.000 οπαδούς της:
που βέβαια δεν είναι λίγοι, αλλά πόρρω απέχουν από το να θεωρηθούν ως
«συντριπτική πλειοψηφία» του «ελληνικού λαού»… Θα μπορούσαμε μάλιστα να
πούμε για τις συγκεκριμένες «λαοσυνάξεις», ότι παρά τις εναγώνιες προσπάθειες
των διοργανωτών τους και τις συνεχείς θριαμβολογίες η τελική εικόνα κάθε άλλο
παρά δικαίωσε τις προηγηθείσες κομπορρημοσύνες, πολλώ δε μάλλω τις
καλλιεργηθείσες προσδοκίες…

Συμπέρασμα τρίτον: Καταλαβαίνοντας το αδιέξοδο, η επίσημη Εκκλησία
προσανατολίζεται στη συλλογή υπογραφών στις ενορίες, ολοκληρώνοντας το σφάλμα
της και επαναφέροντας και πάλι εκ πλαγίου το θέμα δημοψηφίσματος. Εν πρώτοις
σπεύδουμε να επαναλάβουμε με έμφαση ότι γενικώς δεν νοείται δημοψήφισμα,
οποιασδήποτε μορφής, για τον περιορισμό ατομικών δικαιωμάτων, διότι τα ατομικά
δικαιώματα είναι από τη φύση τους εγγυήσεις των πάσης φύσεως μειονοτήτων
(θρησκευτικών, κοσμοθεωρητικών, πολιτισμικών, σεξουαλικών) απέναντι στην
καταχρηστική άσκηση της εξουσίας από την εκάστοτε «πλειοψηφία». Πέρα από αυτό
όμως, υπενθυμίζουμε ότι δημοψήφισμα «λαϊκής πρωτοβουλίας» ούτως ή άλλως δεν
προβλέπεται ούτε καν εν όψει αναθεώρησης (κακώς, κατά την άποψή μας, αλλά αυτό
είναι άλλο ζήτημα). Από τις δύο δε συνταγματικά προβλεπόμενες μορφές
δημοψηφισμάτων (άρθρο 44.2 Σ.), καμία δεν μπορεί να ενεργοποιηθεί αν δεν το
θέλει η κυβέρνηση. Η πρώτη, πέρα από το ότι αφορά αποκλειστικά και μόνο
«κρίσιμο εθνικό θέμα» ­ αποκλείοντας εξ ορισμού τα στοιχεία της αστυνομικής
ταυτότητας… ­ προϋποθέτει πρόταση της κυβέρνησης και απόφαση τουλάχιστον 151
βουλευτών, προκειμένου να το προκηρύξει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας (για τον
λόγο αυτόν, άλλωστε, το δημοψήφισμα αυτό λέγεται «κυβερνητικό»). Η δεύτερη
περίπτωση αφορά μεν «σοβαρό κοινωνικό ζήτημα», που θα μπορούσε να αναφέρεται
στην κρίσιμη αναγραφή, αν αυτή δεν συνδεόταν, κατά τα ανωτέρω, με τον
περιορισμό ατομικών δικαιωμάτων ­ προϋποθέτει όμως και πάλι πρωτοβουλία της
κυβέρνησης, νομοθετική αυτήν τη φορά, με την εισαγωγή συγκεκριμένου
νομοσχεδίου, το οποίο μόνον μετά την ψήφισή του μπορεί να τεθεί υπό λαϊκή
έγκριση, αν αυτό προταθεί από 120 και αποφασισθεί από 180 βουλευτές. Στο
σημείο δε αυτό να παρατηρήσουμε ότι το Σύνταγμα μιλάει μόνο για «ψηφισμένο
νομοσχέδιο» και όχι για «πρόταση νόμου», που μπορεί να φέρει η αντιπολίτευση,
και άρα η σχετική πρωτοβουλία της Νέας Δημοκρατίας σε καμία περίπτωση δεν
μπορεί να οδηγήσει σε δημοψήφισμα…

Το ερώτημα λοιπόν που ανακύπτει είναι το εξής. Τι θα κάνει τώρα η επίσημη
Εκκλησία; Θα συνεχίσει το ιδιότυπο αντάρτικο εναντίον της Πολιτείας,
χρησιμοποιώντας εναντίον της τον ­ κρατικοδίαιτο για να μην ξεχνιόμαστε… ­
μηχανισμό της; Θα συνεχίσει να επισείει γενικώς και αορίστως τους κινδύνους
που οδηγούν τάχα στον «θρησκευτικό αποχρωματισμό της κοινωνίας», ενώ είναι
γνωστό ότι το μόνο που την προβληματίζει είναι να διασφαλίσει στο διηνεκές τα
θεσμικά και υλικά προνόμια που απολαμβάνει; Θα συνεχίζει να θεωρεί ότι η κατά
το Σύνταγμα «επικρατούσα» θρησκεία είναι αυτή που πρέπει πάση θυσία να
επικρατεί με τα κρατικά δεκανίκια και όχι με τη δύναμη των ιδεών της; Και
ειδικότερα: θα συνεχίσει να στηρίζει τις ελπίδες της στους πάσης φύσεως ­ και
σκοπιμότητας ­ «διαμεσολαβητές»; Θα επιμείνει σε μια διαμάχη χωρίς
αντικείμενο, όπως είναι πλέον αυτή των ταυτοτήτων; Ή θα αποφασίσει επιτέλους,
με δική της πρωτοβουλία, να αποδείξει ότι πράγματι επιζητεί και σέβεται τον
διάλογο, ανοίγοντας με παρρησία και νηφαλιότητα το ζήτημα της ουσιαστικής
διευθέτησης των σχέσεων Πολιτείας – Εκκλησίας; Και δεν αναφερόμαστε βεβαίως σε
γελοία και ανύπαρκτα θέματα, όπως αυτό του σταυρού της σημαίας, που κάθε άλλο
παρά σοβαρότητα και υπευθυνότητα φανερώνουν.

Αναφερόμαστε σε συγκεκριμένα ζητήματα, στα οποία η επίσημη Εκκλησία πρέπει
επιτέλους να απαντήσει χωρίς προσχήματα και υπεκφυγές. Γιατί, για παράδειγμα,
θα προσέβαλλε τα ιερά και τα όσια του έθνους μια μεταρρύθμιση της μεταξικής
νομοθεσίας, ώστε να οριοθετηθεί το αδίκημα του προσηλυτισμού αυστηρά και μόνον
στις περιπτώσεις που υπάρχει πράγματι αθέμιτη διείσδυση στη θρησκευτική
συνείδηση; Γιατί δεν πρέπει να καταργηθεί η ίδια νομοθεσία σε ό,τι αφορά την
ιδιότυπη κηδεμονία που ασκείται με την «άδεια» του οικείου Μητροπολίτη ­ έστω
και υπό την νομολογιακή εκδοχή της «γνωμοδότησης» ­ όταν πρόκειται για
ανέγερση ναών άλλων θρησκευμάτων ή δογμάτων; Γιατί, ενώ η επίσημη Εκκλησία
κόπτεται για την προαιρετικότητα της αναγραφής του θρησκεύματος στις
ταυτότητες, δεν υιοθετεί την ίδια στάση και για το μάθημα των Θρησκευτικών; Θα
ήταν τόσο τρομερό και επικίνδυνο να παρακολουθούν το μάθημα όσοι πράγματι
θέλουν, ασχέτως θρησκευτικών ή κοσμοθεωρητικών πεποιθήσεων ­ και άρα χωρίς
δηλώσεις πίστεως ­ και οι υπόλοιποι είτε να απαλλάσσονται είτε να
παρακολουθούν ένα ουδέτερο μάθημα ηθικής ή θρησκειολογίας; Γιατί να μην
αποχρωματισθεί θρησκευτικά ο όρκος και να μην καθιερωθεί, ως παράλληλος τύπος,
η θρησκευτική ταφή; Γιατί να μην αποδοθεί στην Εκκλησία το σύνολο της
περιουσίας της, ώστε με την κατάλληλη αξιοποίησή της να παύσει σταδιακά ­ και
με βάση ένα μακρόχρονο χρονοδιάγραμμα ­ να εξαρτάται οικονομικά από την
Πολιτεία; Γιατί, εν κατακλείδι, η επίσημη Εκκλησία δεν τολμά να αναμετρηθεί με
τα πραγματικά προβλήματα, αντί να εθελοτυφλεί και να κρύβεται πίσω από τον
όγκο των πιστών της; Ο δρόμος του διαλόγου είναι ανοικτός για όλα αυτά τα
ζητήματα, και για όσα άλλα θα ήθελε να θέσει στο τραπέζι η ίδια. Η δε απόφαση
είναι στα χέρια της. Είτε θα αποφασίσει να προχωρήσει τώρα, με όρους
πραγματικού και όχι προσχηματικού διαλόγου, είτε θα συνεχίσει να ασκεί τη
γνωστή παρελκυστική πολιτική της, δίνοντας μάχες οπισθοφυλακής, όπως έπραξε
τόσο με το θέμα της αναθεώρησης του Συντάγματος όσο και, ειδικότερα, με το
ζήτημα των ταυτοτήτων. Στην τελευταία αυτή περίπτωση, όμως, η επίσημη Εκκλησία
θα πρέπει να είναι προετοιμασμένη για το ότι οι λύσεις θα της επιβληθούν
μονομερώς, αργά ή γρήγορα, από την ­ νόμω κρατούσα ­ Πολιτεία, και μάλιστα με
πολύ καλύτερη τακτική… Και τότε θα γνωρίζει, έτσι σοφή που έγινε από τις
πρόσφατες κινητοποιήσεις, ότι οι ασκήσεις «επαναστατικής γυμναστικής», τα
λάβαρα και η επίκληση των «ιερών και των οσίων» του έθνους δεν θα έχουν να της
προσφέρουν τίποτε…

Ο Γ.Χ. Σωτηρέλης είναι επίκουρος καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών και πρώην γενικός γραμματέας του υπουργείου Δικαιοσύνης.