ΔΙΑΤΑΣΕΙΣ Ένας κατάλογος τούβλων

Από χθες γνωρίζουμε μεγάλο μέρος της διάταξης του ανθρώπινου γονιδιώματος.
Σε μερικές δεκαετίες ίσως κατανοήσουμε και πώς λειτουργεί.

Λούκας Κράναχ, ο πρεσβύτερος: «Η πηγή της νεότητας» (1546)

Ένα παιχνίδι με το καλύτερο και μεγαλύτερο Meccano του κόσμου: έτσι
χαρακτηρίζει τη σύγχρονη βιολογία ο Άντριου Μπράουν, συγγραφέας του βιβλίου
«Οι πόλεμοι του Δαρβίνου» (εκδ. Touchstone). Όποιοι πάλι δεν είναι τόσο
εξοικειωμένοι με τα παιδικά παιχνίδια μπορούν να φανταστούν τον γενετικό χάρτη
του ανθρώπου ως τον κατάλογο όλων των τούβλων που χρειάζεται κανείς για να
κτίσει όλα τα σπίτια μιας μεγάλης πόλης. Ας πούμε, της Αθήνας. Ένας τέτοιος
κατάλογος θα συμβάλει ασφαλώς στην καλύτερη κατανόηση αυτής της πόλης. Δεν θα
βοηθήσει όμως έναν επισκέπτη να μεταβεί από το Σύνταγμα στην Ομόνοια ούτε θα
του δώσει στοιχεία για να αναγνωρίσει την Ακρόπολη. Η Αθήνα αποτελείται βέβαια
από τούβλα και χωρίς αυτά δεν θα υπήρχε. Δεν είναι αυτά, όμως, που την κάνουν
ενδιαφέρουσα. Και το γεγονός ότι χωρίς το ανθρώπινο γονιδίωμα ο άνθρωπος δεν
θα υπήρχε δεν σημαίνει ότι αυτό καθορίζει τον χαρακτήρα και την προσωπικότητά
του.

Με το Caenorhabditis elegans, τα πράγματα ήταν εύκολα. Αυτό το μικρό,
διαφανές, ερμαφρόδιτο σκουλήκι που τρέφεται με βακτήρια έχει μόνο 959 κύτταρα
και οτιδήποτε κάνει είναι γενετικά προγραμματισμένο. Η ανακάλυψη του γενετικού
του χάρτη, που επιτεύχθηκε το 1998, άνοιξε έτσι ένα δρόμο, αλλά δεν μας έφερε
πλησιέστερα στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί ένας ζωντανός
οργανισμός, είτε πρόκειται για ένα σκουλήκι είτε για τον άνθρωπο. Σ’ αυτό
συμφωνούν οι εκπρόσωποι και των δύο στρατοπέδων που κονταροκτυπιούνται για την
αποκωδικοποίηση του γενετικού χάρτη. «Η ανάπτυξη είναι πολύ πιο σύνθετη από το
γονιδίωμα», λέει ο Τζων Σάλστον από το (δημόσιο) Πρόγραμμα του Ανθρώπινου
Γονιδιώματος. «Ο γενετικός κώδικας δεν πρόκειται να απαλλάξει τον άνθρωπο από
τις ατομικές του αποφάσεις ή τις προσωπικές του ευθύνες. Όσοι αναζητούν σ’
αυτόν δικαιολογίες για τη συμπεριφορά τους θα διαψευστούν. Κανείς δεν μπορεί
να ζητήσει καταφύγιο πίσω από τα γονίδιά του», τονίζει ο Κραιγκ Βέντερ από την
(ιδιωτική) Celera Genomics.

Όπως λέει ο Βέντερ στην «Ελ Παΐς», η γενετική δεν θα χρησιμεύσει ούτε για τη
θεραπεία ασθενειών όπως ο καρκίνος ή ο διαβήτης, εκτός από πολύ ειδικές
περιπτώσεις. Ο γενετικός κώδικας και η πρωτεϊνική δομή ενός ατόμου καθορίζουν
σε πολλές περιπτώσεις την αντίδρασή του σε ένα φάρμακο, κατά πόσον δηλαδή το
φάρμακο αυτό θα τον θεραπεύσει ή θα τον σκοτώσει. Το μεγαλύτερο μέρος του
γονιδιώματος θα χρησιμεύσει έτσι στις φαρμακευτικές εταιρείες για να
παρασκευάσουν νέα, πιο «προσωποποιημένα» φάρμακα. Η αποκωδικοποίησή του δεν
είναι ο στόχος, αλλά μόνο η αρχή.

Ας αφήσουμε λοιπόν τις παρομοιώσεις του DNA με την «ουσία» ή την «ψυχή». Το
ζήτημα είναι πόσα γονίδια θα προλάβει να «κλείσει» ο Βέντερ. Ώστε να
αποκομίσει μεγαλύτερα κέρδη από την αποκλειστική εκμετάλλευσή τους.