Εκεί που κατοικεί η μοναξιά…

Μια αλεπού χάθηκε στη ρεματιά. Ο ήλιος έκαιγε. Το αυτοκίνητο κινούνταν αργά
πάνω στο χώμα, τυλιγμένο μόνιμα από ένα σύννεφο σκόνης. Κάποια στιγμή ένα φίδι
διέσχισε τον δρόμο. Είχαν περάσει δυο ώρες και ήταν το δεύτερο ζωντανό πλάσμα
που έβλεπες στην περιοχή. Γύρω βουνά, γκρεμοί, φαράγγια. Ένα τοπίο συνέχεια
των χωριών του Ζαγορίου, εντυπωσιακό, ξεχασμένο. Μόνο κάτι καρυδιές και κάτι
ξεχαρβαλωμένες μάντρες θύμιζαν ότι κάποτε, εκεί, στα ελληνοαλβανικά σύνορα,
στον Μαυρόγερο κοντά στο Αργυρόκαστρο, υπήρχε ζωή.

Μαριγώ Ρούση. Κάθεται με τις ώρες και περιμένει να ακούσει μια φωνή. Ζει μόνο με τον άντρα της, φοβάται και δεν ελπίζει

Τώρα, παντού απόλυτη σιωπή. Ακόμη και το ζευγάρι των ηλικιωμένων, η Μαριγώ και
Σταύρος Ρούσης, οι μοναδικοί κάτοικοι, δεν ακούγονται. Και πώς να ακουστούν.
Οι δυο τους απέμειναν. Ό,τι είχαν να πουν, το είπαν. Τώρα πια δεν έχουν
διάθεση για φωνές. Μόνο κάπου – κάπου βγάζουν δυνατές κραυγές για να ακούσουν
τον αντίλαλο. Να φωνάξουν «παρών».

Για ποιον; Ποιος να τους ακούσει; Κανένας. «Έτσι μωρέ, να τρομάξουμε την
μοναξιά μας. Πάει πια ο τόπος, πέθανε. Μας ξέχασαν όλοι. Ούτε τηλέφωνο, ούτε
τίποτε. Και για να φτάσεις στο Αργυρόκαστρο θέλεις, αν βρεις αυτοκίνητο, τρεις
ώρες». Η κυρία Μαριγώ, 69 χρόνων, ξεσπάει. Αλλά και αυτό το αντέχει όπως λέει.
Αυτό που «είναι μαχαίρι στην καρδιά» είναι ο φόβος: «Φοβούμαστε. Θα ‘ρθουν οι
Λαζοί (οι Λαζαρατινοί) και θα μας σφάξουν. Κι εδώ που είμαστε, δεν θα μας βρει
κανένας». Τονίζει ιδιαίτερα την τελευταία συλλαβή κάθε λέξης.

Εκείνη η ημέρα ήταν η τυχερή της. Είχε έρθει από το διπλανό χωριό, το Χλωμό, η
αδελφή της η Φωτεινή. Κουβέντιασαν λίγο. Έκλαψαν σαν είδαν τα γύρω σπίτια
έρημα. Τα χορτάρια να σκεπάζουν τα πάντα. Οι αυλόπορτες κλειδωμένες. Και οι
αυλές πνιγμένες στα ακλάδευτα δέντρα και τα κλήματα.

Ο Σταύρος και Μαριγώ Ρούση πριν το 1990 ζούσαν με το όνειρο της Ελλάδας.
«Καημός και ντέρτι ήταν», λένε. Όταν άνοιξαν τα σύνορα, όλοι έφυγαν. Και αυτοί
έφυγαν και ακολούθησαν τα παιδιά τους. Κάποια στιγμή γύρισαν. Από τις 20
οικογένειες που ζούσαν παλιά, είχαν μείνει μόνο δύο. Του Χριστόφορου Βλάχου
και του Τζίμου Τσάμη. Όμως και οι δύο αναγκάστηκαν να φύγουν, αφού δέχονταν
επιθέσεις από ενόπλους. «Αχ και να ήξερες παλιά τι γίνονταν εδώ. Ένας
παράδεισος ήταν. Είχε κόσμο, Έλληνες, δεν είχε πατήσει Λιάπης εδώ. Όλα τα
χωριά ελληνικά ήταν. Με το που άνοιξαν τα σύνορα, όλοι έφυγαν. Και πώς να
μείνουν. Τίποτε δεν έμεινε όρθιο. Ως και τις κολόνες του τηλεφώνου έκοψαν. Τις
πήραν και τις πούλησαν για σίδερα».

Ο κ. Σταύρος βγαίνει στην αυλή. Κοιτάζει τον κήπο. Δακρύζει. «Μωρέ ούτε ένα
καρφί δεν βάζω. Το έκτισα με τις πλάτες μου, μόνος μου. Και τώρα…». Κλαίει.
Οργίζεται, είναι και άρρωστος. «Ε, απόφαση το πήραμε πια. Το χωριό μας, η
γενέτειρά μας θα χαθεί. Όσο ζούμε εμείς, θα ερχόμαστε κάπου – κάπου. Άμα
κλείσουμε τα μάτια, τέλος. Και πότε; Τώρα που μπορούμε κι εμείς να πηγαίνουμε
στην Ελλάδα. Δεν έχουμε τίποτε με τους Αλβανούς, αλλά πώς να το κάνουμε,
Έλληνες είμαστε».

Θέλει δεν θέλει, όπως όλοι στα ελληνικά χωριά της Αλβανίας, γυρίζουν πίσω στον
Χότζα. Αυτός μαραγκός, δούλευε παντού. Η γυναίκα του η Μαριγώ στην κολεκτίβα.
Από το πρωί ως το βράδυ δουλειά στα χωράφια, στο βουνό για βότανα, ή για
πέτρες. «Αχ, φορτωμένες τις έφερνα από εκείνο το βουνό ­ δείχνει απέναντι.
Παλιάλωνο το λένε. Όλα αυτά που βλέπεις, όλα με τις πλάτες μας γίνανε.
Θυμάμαι, όταν βγαίναμε στο βουνό μάς συνόδευαν οι στρατιώτες. Κι εμείς θέλαμε
να πλησιάσουμε λίγο να δούμε τι γίνεται στην Ελλάδα. Μας έλεγαν ότι όλα είναι
έρημα και ότι οι Έλληνες υπέφεραν. Και μόλις άνοιξαν τα σύνορα…».

Μετά το πρώτο σοκ, η κυρία Μαριγώ άρχισε να μπαινοβγαίνει στην Αλβανία. Ώσπου
ήρθε η κρίση του 1997. Στο Λαζαράτι πήραν τα όπλα. «Σ΄ αυτούς δεν βάζεις
εύκολα δέμα», λέει. Έτσι πήραν τον δρόμο για την Ελλάδα. Επειδή ήταν μόνοι σε
μια περιοχή όπου δεν υπάρχει σημάδι κράτους. Μια ζωή καταδικασμένοι: «Όταν το
κράτος ήταν ισχυρό, δεν μπορούσαμε να ανασάνουμε. Να κάνουμε κάτι. Γιατί και
οι τοίχοι είχαν αυτιά. Τώρα που το κράτος διαλύθηκε, δεν μπορούμε να
κυκλοφορούμε ελεύθερα, μην και μας ακούσουν οι Λαζοί και μας σφάξουν. Ζεις
έτσι;». Την απάντηση την έδωσε μόνη της: «Δεν ζεις».

Αν γύριζαν πίσω τα παιδιά, ίσως όλα να άλλαζαν. Αλλά πώς να γυρίσουν; Δρόμος
δεν υπάρχει. (Αν ποτέ αποφασίσουν να κάνουν τον δρόμο… κάθε οικογένεια έχει
συγκεντρώσει 20.000 λεκ για να βοηθήσει). Τηλέφωνο δεν υπάρχει, γιατρός,
σχολείο, έργα αρδευτικά. Και ένα εργοστάσιο όπου έφτιαχναν τσίπουρο και κρασί,
έχει εγκαταλειφθεί. Όλα έχουν εγκαταλειφθεί.

Καθώς νυχτώνει στον Μαυρόγερο, η ερημιά σκεπάζει τα πάντα. Το ηλικιωμένο
ζευγάρι αποσύρεται. Διπλοκλειδώνει. «Αν ξημερώσουμε, θα είμαστε τυχεροί. Κάθε
πρωί που βλέπουμε τον ήλιο και βγαίνουμε στο μπαλκόνι, τυχεροί αισθανόμαστε…».

«Πώς να μείνεις σε έναν τόπο πρωτόγονο;»

Το τέλος. Ο Ηρακλής Οικονόμου βλέπει το τέλος να έρχεται σε λίγα χρόνια

Απέναντι από το Μαυρόγερο, χαμένο ανάμεσα σε ψηλά δένδρα, ένα ακόμη ελληνικό
χωριό. Το Χλωμό. Ελάχιστοι οι κάτοικοι που έχουν απομείνει και εδώ. Σε λίγο
καιρό, μία ακόμη κοινότητα θα ερημώσει. «Όλα τα χωριά εδώ κοντά στα σύνορα θα
ερημώσουν. Οι νέοι έφυγαν. Το σχολείο έκλεισε. Δεν υπάρχει Ελληνοδάσκαλος.
Αλλά και να υπήρχε σε ποιον θα έκανε μάθημα;». Ο συνταξιούχος δάσκαλος κ.
Ηρακλής Οικονόμου, 75 χρόνων, δεν βλέπει να υπάρχει προοπτική. «Τα παιδιά μας
ίσως έρθουν κάποια στιγμή. Τα εγγόνια μας δεν πρόκειται να σταθούν εδώ».

«Κάποτε ο τόπος έσφυζε από ζωή», θυμάται. Όταν όμως έκλεισαν τα σύνορα, όλα
έσβησαν. Ο κόσμος χάθηκε με μιας πίσω από τα ηλεκτροφόρα σύρματα. Ήταν σκληρή
η ζωή όχι μόνο για εμάς, αλλά για όλους. Από το 1990 και μετά μαζί με τους
χιλιάδες Αλβανούς και οι ελληνικής καταγωγής πέρασαν τα σύνορα και σκόρπισαν
σε όλη την Ελλάδα. «Έπρεπε, όπως λένε και οι πολιτικοί, να μείνουμε. Εύκολο
είναι αυτό να το λες. Όμως είναι πολύ δύσκολο να συμβεί. Δεν υπάρχει τίποτε.
Δεν υπάρχει προοπτική.Όταν φεύγουν οι νέοι, κανένας τόπος δεν έχει μέλλον.
Πόσο μάλλον εδώ, όπου οι συνθήκες είναι πρωτόγονες. Δεν μπορείς να ζήσεις σε
ένα μέρος όπου δεν έχει δρόμο, τηλέφωνο, γιατρό, σχολείο, απασχόληση». Σύμφωνα
με τηλεγράφημα του ΑΠΕ, από το 1992 ο αριθμός των μαθητών Δημοτικού στα χωριά
αυτά έχει μειωθεί κατά 80% (το 1992, ο αριθμός των μαθητών ήταν 6.934, ενώ το
1999 είχε μειωθεί σε 1320). Τα τελευταία χρόνια έχουν κλείσει λόγω έλλειψης
μαθητών 15 Δημοτικά σχολεία.