ΔΡΟΜΟΙ

Ο Αβδούλ Χαμίτ Β’…

… ο σουλτάνος, οδήγησε την Οθωμανική αυτοκρατορία κατά της Ρωσίας στα 1870
και έκανε τρομερές σφαγές των Αρμενίων στα 1890. Παρ’ όλα αυτά, φοβόταν
παθολογικά μήπως κάποτε ξεχαστεί ­ λες και ήταν ποτέ δυνατόν. Τόσο έμμονη ήταν
αυτή η ιδέα του, που πρόσταξε τους λογοκριτές του να σβήσουν από τα βιβλία της
χημείας τον τύπο Η2Ο, πεπεισμένος, όπως γράφει ο Ρόμπερτ Κάπλαν στο βιβλίο του
«Φυσική ιστορία του μηδενός» (εκδ. Oxford University Press), πως τα σύμβολα
σήμαιναν: «Ο Χαμίντ ο δεύτερος είναι μηδενικό». Μολονότι είναι προφανές πως,
στον χημικό τύπο του νερού, ο σουλτάνος διάβαζε λανθασμένα το σύμβολο «Ο» του
οξυγόνου ως «μηδέν», ο φόβος του γι’ αυτόν τον συγκεκριμένο αριθμό δεν ήταν
εντελώς παράλογος ­ ή τουλάχιστον δεν ήταν χωρίς ιστορικό προηγούμενο.

Στον Μεσαίωνα…

… το Μηδέν ευτελίστηκε ως σημείο της μαγείας και του ίδιου του Διαβόλου,
ακυρωτής κάθε νοήματος. Για τους Μάγια, το Μηδέν ήταν ο θεός του Κάτω Κόσμου
και στο όνομά του θυσίαζαν τελετουργικά ανθρώπους με την ελπίδα πως έτσι θα
απόδιωχναν την ημέρα του Μηδενός, τον χρόνο που θα σταματούσε ο ίδιος ο
χρόνος. Μόνο πολύ αργότερα το Μηδέν επανερμηνεύεται ως το σύμβολο της δύναμης
του Θεού να δημιουργεί εκ του μη όντος. Ο Κάπλαν αναζητεί τις ρίζες του
Μηδενός μέχρι τους Σουμερίους, αναλογίζεται πόσο η γνώση αυτού του ψηφίου θα
μπορούσε να είχε βοηθήσει τους αρχαίους Έλληνες, αναρωτιέται για το σχήμα του
(προήλθε άραγε από την αφαίρεση ενός βότσαλου πάνω στην άμμο;), συλλογίζεται
τη φιλοσοφική χρησιμότητα του κενού, του αρνητικού, της αντιφατικής παρουσίας
της απουσίας.

Σε μια χρονιά…

… με τριπλό μηδενικό, καλό είναι να μάθει κανείς τι σκεφτόταν για το Μηδέν ο
φιλόσοφος Βιτγκενστάιν ή πώς το χρησιμοποίησε ο Οδυσσέας (που έσωσε το τομάρι
του φωνάζοντας στον Κύκλωπα πως το όνομά του ήταν «Κανένας»). Όλα αυτά από
έναν δάσκαλο της φιλοσοφίας, των σανσκριτικών, αλλά και των μαθηματικών.

Το βιβλίο…

… οδηγεί από την ιστορία του Μηδενός και τη σημασία του στους υπολογισμούς
σε ένα γενικότερο σχόλιο για τον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται (και
φοβούνται) την ανυπαρξία, το κενό. Και για τους παραλληλισμούς που κάνουν σε
σχέση με αυτό. Έτσι, οι άνθρωποι κολλούν την ετικέτα του «μηδενός» σε εκείνους
που βρίσκουν άχρωμους ή ασήμαντους. Και ακόμη χειρότερα, το κενό που υπονοεί
το Μηδέν εξισώνεται με μια ρηχότητα της ψυχής και του πνεύματος, μια
κλειστοφοβία ασημαντότητας, πρόκληση ίσως για αυτοκτονία. Πριν από τρεις
χιλιάδες χρόνια, οι Σουμέριοι δεν μπορούσαν ακόμη να φανταστούν πως το Μηδέν
θα άλλαζε κάποτε τον κόσμο. Όπως λέει ο Ρόμπερτ Κάπλαν, για κάτι που σημαίνει
τίποτα, αυτό είναι σίγουρα κάτι.