ΔΡΟΜΟΙ

Σε μια εποχή…

… σαν τη δική μας, που χαρακτηρίζεται από την «κατάργηση» του θανάτου
και την απομυθοποίηση του έρωτα, τα δοκίμια «Το άτομο, ο θάνατος, ο έρωτας»
(εκδ. Cortina) του ελληνιστή Ζαν-Πιερ Βερνάν αποτελούν πνευματική τροφή τόσο
ωφέλιμη, που θα έπρεπε ίσως να χορηγείται έστω και με τη διαδικασία της
αναγκαστικής «σίτισης». Δεν πάψαμε ποτέ, βέβαια, να ερωτευόμαστε και να
πεθαίνουμε, μα εκείνο που μας λείπει είναι πως δεν αναρωτιόμαστε πια για το
αίνιγμα που βρισκόμαστε στην καρδιά του: δεν απορούμε πια, δεν κάνουμε
ερωτήσεις. Δεν συμβαίνει το ίδιο με τον Βερνάν, που αναζητεί στα μεγάλα επικά
ποιήματα την ιδεολογία του θανάτου.

Οι αρχαίοι…

… νικούν τον θάνατο μετατρέποντάς τον σε ηρωική πράξη. Ο ήρωας που
πεθαίνει στη μάχη κατακτάει τον «καλό θάνατο» και διαιωνίζεται στη μνήμη των
μεταγενέστερων. Αυτή είναι η διαφορά του από τη μοίρα των «ανωνύμων» που
σβήνουν στη λήθη. Το παράδοξο αυτής της στρατηγικής είναι πως αφορά τους
ζωντανούς. Το νεκρικό μοιρολόι είναι ένας κοινωνικός μηχανισμός που
αντιμετωπίζει αυτό που διαφορετικά θα ήταν αφόρητο. Ο θάνατος
κοινωνικοποιείται μέσα στην ιδεολογία της ζωής και οι νεκροί αντιπροσωπεύουν
τις ρίζες, τις βάσεις, την ταυτότητα του συνόλου. Έτσι εξηγείται η περιποίηση
του σώματος του πολεμιστή πριν από τη μάχη και η φροντίδα για τον ηρωικό
νεκρό.

Ο έρωτας…

… μοιάζει και αυτός με ηρωική πράξη, μια πορεία προς την κατάκτηση
της συνολικής ύπαρξης. Όπως ο θάνατος, έτσι και ο έρωτας μυθοποιείται και
αυτός μέσα από τους κοινωνικούς κώδικες. Ο έρωτας είναι γιος της στέρησης, γι’
αυτό αναζητεί κανείς σε αυτόν ό,τι νιώθει πως στερείται. Το σφάλμα του
Ναρκίσσου είναι πως ερωτεύεται τον εαυτό του, πως δεν μπορεί να βγει έξω από
αυτόν. Για να βρει κανείς τον εαυτό του, λέει ο Βερνάν, πρέπει να χαθεί, να
απογυμνωθεί. Έτσι μονάχα μπορεί να δει στο πρόσωπο του άλλου αυτό που
αισθάνεται πως του λείπει, να φέρει κοντά του εκείνο ακριβώς που νιώθει πολύ
μακρινό.

Η ουσία…

… δεν βρίσκεται στην εμπειρία του εαυτού, αλλά στην εμπειρία ενός
άλλου, στην εμπειρία του να γίνει κανείς «άλλος». Ο πλατωνικός έρωτας ­ ο
έρωτας ως «ιερή τρέλα» ­ βρίσκει αντιστοιχία στις αναζητήσεις της σύγχρονης
ψυχολογίας: είναι η αρχετυπική ερωτική ορμή, που σαν αίτημα υπερβατικό, καλεί
το ασυνείδητο να βιώσει τη συνολική ύπαρξη. Πέρα από τη συμβολή τους στην
ιστορική ανθρωπολογία, τα δοκίμια του Βερνάν μπορούν να διαβαστούν σαν
απορίες. Όμως τα ερωτήματα που γεννούν είναι πολύ περισσότερα από τις
απαντήσεις. Μπορεί άραγε μια κοινωνία τόσο ματαιόδοξη και ωφελιμιστική σαν τη
σημερινή να εκτιμήσει την ουσία του έρωτα και του θανάτου; Είναι πολύ δύσκολο
σε έναν κόσμο που χάνει τη μνήμη του. Τι μπορεί να βάλει στη θέση τους; Χωρίς
ιδέες για τον έρωτα και το θάνατο, χάνεται και η ιδέα της ζωής.