Χωρίς στρατηγική για τον 21ο αιώνα

Βασική διαπίστωση του μελετητή της νεώτερης ιστορίας μας είναι ότι η Ελλάδα
φτάνει, κάθε φορά, απέναντι στις εξελίξεις των καιρών, με απώλεια ιστορικού
χρόνου, με αποκλίσεις κι αποστάσεις από όσα διαδραματίζονται στο διεθνές
περιβάλλον. Η χώρα βρίσκεται, έτσι, σε διαφορετική ταχύτητα, έναντι των άλλων
χωρών της Ε.Ε., αλλά και στο εσωτερικό ζούμε με έντονες περιφερειακές
ανισότητες και σε διαφορετικούς ιστορικούς χρόνους, όπως δείχνουν τα
συλλαλητήρια της Ιεραρχίας και η ανάγκη εναρμόνισης της Πολιτείας με τη
σύγχρονη νομοθεσία.

Οι ελληνικές κυβερνήσεις από το 1975 και μετά είχαν στη διάθεσή τους το
μεγαλύτερο χρονικό διάστημα την υψηλότερη χρηματοδότηση από τα κοινοτικά
ταμεία, αλλά και τις πιο πολύχρονες θυσίες της κοινωνίας στην υπερδεκαετή
μονόδρομη πολιτική λιτότητας, για να πραγματοποιήσουν τις αναγκαίες
προσαρμογές και να εξασφαλίσουν τις απαραίτητες υποδομές ανάπτυξης και
κοινωνικής συνοχής. Και τα δύο Κοινοτικά Πλαίσια Στήριξης δεν έχουν
αξιοποιηθεί ορθολογικά, ώστε να συνυπάρχουν η κοινωνική συνοχή, η ισόρροπη
ανάπτυξη, η δίκαιη κατανομή των βαρών και των ωφελημάτων, η διεύρυνση της
συλλογικής ευημερίας, η ποιότητα ζωής στην καθημερινότητα αστικών κέντρων και
υπαίθρου, η μείωση των ανισοτήτων, η απασχόληση και η κοινωνική στήριξη για
όλους, που έχουν ανάγκη.

Ο «φωτοπροσδιορισμός», της «μικρής και έντιμης Ελλάδας», που δεν είναι σε θέση
να διεκδικήσει ρόλο και δικαιώματα, αλλά και ο «μεγαλοϊδεατισμός», του
«περιούσιου λαού», που του ανήκει ο κόσμος και υπερέχει των πάντων, είναι οι
δύο συμπληρωματικές όψεις της πολιτικής εκείνης, που βάζει σταθερά σε
προτεραιότητα τις πελατειακές σχέσεις και τη διαχείριση της κρατικής εξουσίας
και των πόρων του Δημοσίου, για την απόκτηση πολιτικής δύναμης και οικονομικών
στηριγμάτων των διαφόρων κομματικο-κυβερνητικών παρατάξεων.

Με αυτό τον τρόπο έγινε χρόνιο πολιτικό στρατηγικό πρόβλημα της χώρας το
δραματικό έλλειμμα σε διαρθρωτικές αλλαγές στην οικονομία, την κοινωνία και
τους θεσμούς. Γι’ αυτό και με μεγάλη πολιτική ευκολία η εκάστοτε κυβερνητική
ρητορεία, την προφανή και πιεστική ανάγκη να πραγματοποιηθούν, επιτέλους, οι
ριζικές αλλαγές που χρονίζουν, την προβάλλει ως «νέα μεγάλη ιδέα», «ως
στοίχημα με τον εαυτό μας», ή «ως νέο εθνικό στόχο». Γεμίσαμε «μεγάλες ιδέες»,
«εθνικούς στόχους» και «στοιχήματα με την ιστορία», από την ΟΝΕ μέχρι και τους
Ολυμπιακούς Αγώνες, αλλά στερούμαστε συνολικής, συνεκτικής και διορατικής
στρατηγικής για την Ελλάδα του 21ου αιώνα.

Η συμμετοχή της Ελλάδας στις ευρωπαϊκές διαδικασίες για μια Ενωμένη Ευρώπη
αποτελεί στρατηγική προτεραιότητα. Η πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης αποτελεί
σήμερα την ορατή δυνατότητα για τη στρατηγική της αυτονομία και την υπέρβαση
του μονοπολικού status quo διεθνώς. Οι θεσμοί της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι
σήμερα το πεδίο αναμέτρησης ανάμεσα στις φιλελεύθερες πολιτικές, που
κυριαρχούν στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και στις πολιτικές της ευρωπαϊκής Αριστεράς,
που επιδιώκουν την αλλαγή των δεδομένων για μια προοδευτική διακυβέρνηση. Για
να δανειστώ και να παραφράσω μια εύστοχη διατύπωση του Γκίντερ Γκρας «η Ευρώπη
είναι κάτι περισσότερο από αυτό που θέλουν οι εργολάβοι και οι επιχειρηματίες
της», οι τραπεζίτες και οι χρηματιστές της. Γιατί, όπως και στο Σιάτλ
προτάσσουν οι διαδηλωτές, «πάνω από το κέρδος είναι ο άνθρωπος», εξακολουθεί
να είναι ο άνθρωπος, που αξιώνει τις οικουμενικές αξίες της διευρυμένης
δημοκρατίας και του διευρυμένου κοινωνικού κράτους και δεν θεοποιεί την
παγκοσμιοποίηση της αγοράς και του ανταγωνισμού και την πολιτική μυθολογία για
τις κοινωνίες και τα μοντέλα διακυβέρνησης του 21ου αιώνα.

Στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση σήμερα έχουν εγερθεί μεγάλα ζητήματα για την
προοπτική, τον χαρακτήρα, τις πολιτικές και την αρχιτεκτονική της ενοποίησης.
Από τις κινητοποιήσεις των εργαζομένων για την ανεργία και τους πολύμορφους
αποκλεισμούς, μέχρι την έκκληση του Μπουρντιέ από τις διεργασίες του
Ευρωκοινοβουλίου για ενίσχυση των εξουσιών του, μέχρι τις συζητήσεις για την
αναγκαία εναρμόνιση ομοσπονδιακού επιπέδου και εθνικών κρατών, ως αναγκαίας
εξέλιξης του σημερινού κοινοτικού επιπέδου.

Τα σημερινά διλήμματα είναι πώς θα προχωρήσει η ενοποίηση, τι πολιτικές θα
ακολουθηθούν από την Ε.Ε. και τι παγκόσμιο ρόλο θα διαδραματίσει. Οι
διαδικασίες διεθνοποίησης των οικονομικών και πολιτικών διαδικασιών σε
πλανητικό επίπεδο είναι μια αναπότρεπτη ιστορική εξέλιξη και οφείλεται στην
τεχνολογική ανάπτυξη και στις αλλαγές που επιφέρει σε κρίσιμους τομείς της
παραγωγής, της ζωής και των ιδεών. Η αξιοποίηση αυτών των διαδικασιών
ενοποίησης, προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, είναι θέμα συσχετισμού
κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων, είναι θέμα πολιτικό.

Άλλωστε στην ιεράρχηση των αξιών η αλληλεγγύη και η συνεργασία πρέπει να έχουν
διαρκή προτεραιότητα έναντι του ανεξέλεγκτου ανταγωνισμού.

Οι σημερινές κυβερνήσεις των ευρωπαϊκών χωρών δεν έχουν προσδώσει στη
διαδικασία της ευρωπαϊκής ενοποίησης τα χαρακτηριστικά που θα έπειθαν ότι
βλέπουν την Ευρώπη σαν μια δύναμη αλλαγής, ότι θέλουν την εναλλακτική προς τις
φιλελεύθερες επιλογές προοδευτική στρατηγική. Τόσο οι αποφάσεις της Λισαβώνας
όσο και η συνάντηση του Βερολίνου το πιστοποιούν.

Η οικονομική ενοποίηση προωθείται στη βάση επιλογών που δεν αμφισβητούν τη
νεοφιλελεύθερη κυριαρχία. Η κοινωνική και οικολογική Ευρώπη, η Ευρώπη των
δικαιωμάτων και της αλληλεγγύης, η Ευρώπη της οικολογικής εγρήγορσης και της
πολυπολιτισμικής ανεκτικότητας, θέλει μεγάλους κοινωνικούς και πολιτικούς
αγώνες. Η πολιτική ενοποίηση δεν προωθείται αποφασιστικά.

Τα δημοκρατικά ελλείμματα και οι τεχνοκρατικές δομές δεσπόζουν.

Η χειραφέτηση από την αμυντική και στρατιωτική κηδεμονία των ΗΠΑ δεν
προωθείται. Η κοινή εξωτερική πολιτική είναι ανύπαρκτη. Η συμμετοχή της
Ελλάδας στην ΟΝΕ αποτελεί θετική εξέλιξη. Η Οικονομική και Νομισματική Ένωση
αποτελεί ένα πλαίσιο το οποίο παρέχει τη δυνατότητα προσέγγισης, από μια
καλύτερη αφετηρία, προβλημάτων της χώρας.

Ταυτόχρονα, όμως, και λόγω των πολιτικών που σε ευρωπαϊκό επίπεδο διαμορφώνουν
τον χαρακτήρα της, η ΟΝΕ αποτελεί και ένα πιο ανταγωνιστικό και πιεστικό
πλαίσιο.

Ένα πλαίσιο που αναδεικνύει ακόμα περισσότερο τα διαρθρωτικά προβλήματα της
ελληνικής κοινωνίας και ωθεί προς την άσκηση συντηρητικών πολιτικών.

Με αυτήν την έννοια η συμμετοχή στην ΟΝΕ είναι συμμετοχή σε ένα νέο πεδίο
πολιτικών και κοινωνικών αναμετρήσεων και διεργασιών για την αναπτυξιακή
προοπτική και τον συνολικό μετασχηματισμό της χώρας. Η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ,
στο όνομα του εκσυγχρονισμού της ελληνικής κοινωνίας, έχει προωθήσει μέχρι
στιγμής και εξαγγέλλει για τη νέα τετραετία ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα.

Βασική επιδίωξη αυτού του προγράμματος, που περιλαμβάνει αποκρατικοποιήσεις,
απελευθέρωση αγορών, ελαστικοποίηση των μορφών απασχόλησης, περιορισμό των
δημοσίων δαπανών, αλλαγή του ασφαλιστικού συστήματος, και σφιχτή εισοδηματική
πολιτική, είναι η δημιουργία του ευνοϊκού κατά την κυβέρνηση πλαισίου
απρόσκοπτης και επιθυμητής λειτουργίας των νόμων και των δυνάμεων της αγοράς.

Αυτή η στρατηγικού χαρακτήρα επιλογή του ΠΑΣΟΚ θα έχει μεγάλες και αρνητικές
συνέπειες στην κοινωνική συνοχή και στην αναπτυξιακή προοπτική της χώρας.

Οι μεγάλες διαρθρωτικές αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας, οι δομές του
ελληνικού κοινωνικού κράτους και οι ιδιομορφίες της γεωγραφικής θέσης της
χώρας επιβάλλουν έναν πολύ σοβαρό σχεδιασμό της αναπτυξιακής πορείας και
επίσης τη δημιουργία εκείνων των θεσμών που θα εξασφαλίζουν τη συμβολή και τη
στήριξη όλων των κοινωνικών δυνάμεων.

Οι αναχρονισμοί, οι καθυστερήσεις και οι στρεβλώσεις του ελληνικού
καπιταλισμού βεβαίως και πρέπει να ξεπεραστούν. Όμως, η απάντηση στα σύγχρονα
προβλήματα ανάπτυξης και μετασχηματισμού βρίσκεται πολύ πέρα από την απλή
αντιμετώπιση αυτών των καταστάσεων, της καθυστέρησης, του αναχρονισμού και των
στρεβλώσεων.

Στην Ελλάδα σήμερα πρέπει να μπουν οι βάσεις για μια ανάπτυξη που δεν θα
στηρίζεται στην απορρύθμιση της αγοράς εργασίας, που δεν θα στηρίζεται στη
φτηνή εργασία, που δεν θα στηρίζεται στην κατασπατάληση των φυσικών πόρων, που
δεν θα αναζητά την ανταγωνιστικότητα αποκλειστικά στο χαμηλό κόστος, που δεν
θα στηρίζεται στη συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους και στην άδικη φορολογία,
που δεν θα είναι συμφιλιωμένη με ψηλά ποσοστά ανεργίας. Η πορεία για την
είσοδο της χώρας στην ΟΝΕ έπρεπε να έχει αυτά τα χαρακτηριστικά.

Σε κάθε περίπτωση, σήμερα, η συμμετοχή στην ΟΝΕ πρέπει να αξιοποιηθεί για να
προωθηθεί μια τέτοιου είδους συνολική πολιτική για την ανάπτυξη της χώρας, με
κοινωνική συνοχή και δίκαιη αναδιανομή πόρων, εισοδημάτων και εξουσιών.

Ο στόχος της ανταγωνιστικότητας, εάν δεν είναι άρρηκτα δεμένος με την
κοινωνική συνοχή, είναι κενός περιεχομένου και οδηγεί με ακρίβεια στις
κοινωνίες των αποκλεισμών, στην κοινωνική ζούγκλα, στον κοινωνικό αυτοματισμό,
στην αντίληψη: «Δεν γίνεται αλλιώς, όποιος αντέξει». Ο ανταγωνισμός ή θα είναι
υγιής και η πολιτική θα τον ρυθμίζει αποφασιστικά, ή θα είναι υγιής και θα
έχει κοινωνικό περιεχόμενο και στόχο την αναβάθμιση της θέσης των εργαζομένων
στην οικονομία και στην κοινωνία, ή θα είναι αγοραίος ανταγωνισμός, με όλες
τις αρνητικές συνέπειες που ήδη βιώνουμε.

Υπάρχουν δύο δρόμοι για την ανταγωνιστικότητα: Ο πρώτος με έμφαση στις νέες
επενδύσεις, στην έρευνα, στη γνώση, στην καινοτομία, στην οργανωτική και
λειτουργική εξέλιξη, στην αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού και στη
δημιουργία πραγματικά νέων θέσεων εργασίας, δηλαδή πλήρους απασχόλησης, στην
αναδιοργάνωση του κράτους, στις αναδιανομές του πλούτου, των εισοδημάτων, των
πόρων και των εξουσιών. Και ο δεύτερος με έμφαση στη μείωση του εργατικού
κόστους, στη μείωση του κόστους κεφαλαίου. Με έμφαση στη διαμόρφωση
απασχολήσιμων και ασφαλίσιμων χωρίς κοινωνική προστασία, με διαρκή συμπίεση
των δικαιωμάτων προς τα κάτω, με περιορισμό του κοινωνικού κράτους, με
επιλεκτικές εφαρμογές και όχι με την αρχή της καθολικότητας στην κοινωνική
προστασία.

Η κυβέρνηση έθεσε τον στόχο: Ανταγωνιστικότητα αλλά διά της σιωπής απάντησε
και στο ερώτημα ποιον από τους δύο δρόμους επιλέγει, ως βασική πολιτική
επιλογή. Ποιος θα δώσει την απάντηση και ποιος θα κάνει την επιλογή αυτής της
προοπτικής; Η πολιτική ή η αγορά; Η κυβέρνηση προτιμά να εκχωρεί το δικαίωμα
της επιλογής στην αγορά. Οι πιέσεις της αγοράς όμως, όταν μείνουν χωρίς έλεγχο
και ρυθμίσεις, δεν μπορούν να λύσουν τα προβλήματα της κοινωνίας και της
δημοκρατίας, όπως δεν μπορούν να λύσουν ούτε τα προβλήματα της ίδιας της
πραγματικής οικονομίας, όπως αποδείχθηκε.