ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο κωδικός της προσωπικότητας

Η διαμάχη για το περιεχόμενο των νέων ταυτοτήτων ­ με αιχμή το θέμα της
αναγραφής ή όχι του θρησκεύματος ­ αφορά στην πραγματικότητα το βασικό
πρόβλημα που αναδύεται στις μετα-νεωτερικές κοινωνίες.

Την έκταση δηλαδή και το περιεχόμενο των δικαιωμάτων των πολιτών στην εποχή
της αποδυνάμωσης του κράτους – έθνους και των «παγκοσμιοποιούμενων»
οικονομικών δομών.

Βασική αρχή για τη συγκρότηση της σύγχρονης «ατομικής προσωπικότητας» αποτελεί
η άρνηση της επίκλησης της εθνικής ταυτότητας και η αναγνώριση μιας νέας ­
οικουμενικής ­ ταυτότητας, που δεν προσδιορίζεται πλέον με γλωσσικούς,
θρησκευτικούς ή γεωγραφικούς όρους, αλλά με τυπικούς νομικούς όρους.

«Είμαστε όλοι πολίτες ενός Κώδικα και όχι μιας χώρας ή μιας εθνικής
κοινωνίας».

Ο πολίτης της αρχαίας Αθηναϊκής Πολιτείας και της ρουσσωικής «volonte
generale» μετατρέπεται σήμερα σ’ ένα αυτόνομο άτομο που εντάσσεται στα δίκτυα
των οικονομικο-τεχνολογικών και επικοινωνιακών δομών.

Οι τυπικές νομικές εγγυήσεις, η επικοινωνία και η «διάδραση», αντικαθιστούν
τις ίδιες τις κοινωνικές σχέσεις. Ο ανθρωπισμός και η κοινωνική αλληλεγγύη
δίνουν τη θέση τους σ’ έναν ατομικιστικό «νομικό οικουμενισμό».

Και ποιος δεν θα ευχόταν οι πανανθρώπινες αρχές της ελευθερίας, της ισότητας,
της δικαιοσύνης, της αλληλεγγύης και της ειρήνης να αποβούν στο πραγματικό
τους περιεχόμενο, δικαιώματα του κάθε ανθρώπου στον πλανήτη;

Όμως οι «οικουμενικού» χαρακτήρα διακηρύξεις, με κανέναν τρόπο δεν
διασφαλίζουν την ιστορική μετάβαση προς έναν οικουμενισμό που θα οδηγήσει
πρακτικά στην εγκαθίδρυση ισότιμων σχέσεων μεταξύ ατόμων, κοινωνικών ομάδων
και λαών, όπως ανέξοδα επαγγέλλονται κάποιοι που χρησιμοποιούν ως άλλοθι ­ και
ως ψευδεπίγραφο τίτλο ­ την προμετωπίδα των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Τα
πρόσφατα γεγονότα στη Γιουγκοσλαβία αποτέλεσαν άλλωστε μια πικρή ­ και
φρικιαστική ­ ιστορική εμπειρία.

Η μετα-νεωτερική εκδοχή «λατρεύει» το άτομο, το αναβιβάζει στον θρόνο του
Διός, μέσω μιας μεγαλοπρεπούς κλίμακας «δικαιωμάτων». Όμως κάτω από τον
«μανδύα» των δικαιωμάτων προβάλλει το «γυμνό» άτομο που δεν έχει διασφαλισμένη
εργασία, που θα αποδυναμώνεται από κάθε κοινωνική προστασία, που ζει σε μια
συμβατική οικογενειακή σχέση, αποκομμένο από κάθε συλλογική κοινωνική
δραστηριότητα.

Όσο πιο γενικά και αφηρημένα καθίστανται τα δικαιώματα τόσο πιο εύκολα
ακυρώνονται στην πράξη.

Αυτό ακριβώς το απογυμνωμένο από κοινωνικές σχέσεις άτομο αποτελεί το
υπόδειγμα της σύγχρονης «παγκοσμιοποιημένης» προσωπικότητας. Για τον
προσδιορισμό του, για την αναγνώρισή του, χρειάζονται μόνο τα καθαρώς
βιολογικά του χαρακτηριστικά και το DNA του για την αναπαραγωγή αντιτύπων του.
Πρόκειται για το αυτόνομο – ανταγωνιστικό άτομο της κοινωνίας του Hobbes
(κοινωνία των λύκων) μόνο που τη θέση του αυταρχικού Ηγεμόνα καταλαμβάνουν
σήμερα οι μηχανισμοί του «Μεγάλου Αδελφού», που καταχωρούν στα μικροτσίπς τους
τα έμπλεα «δικαιωμάτων» άτομα σε κωδικούς, για να αναγνωρίσουν στη συνέχεια
την «προσωπικότητα» των ατόμων μέσω αυτών των κωδικών.

Ασφαλώς, ουδείς μπορεί να υιοθετήσει μισαλλόδοξες εκδηλώσεις και θρησκευτικούς
φανατισμούς. Όμως, από την άλλη πλευρά, είναι μεθοδολογικό λάθος να
ερμηνεύεται η θρησκευτική συνείδηση ως μια «ψευδής ιδεολογία». Ιδιαίτερα όταν
αυτή η συνείδηση συνδέεται ­ όπως η Ορθοδοξία ­ με μια Πρακτική Ιδέα (Μαρξ)
δηλαδή με εθνικούς – πατριωτικούς αγώνες, με μεγαλειώδεις ιστορικές διαδρομές,
με πολιτιστικά περιεχόμενα. Στην περίπτωση αυτή δεν έχουμε να κάνουμε με μια
αλλοτριωμένη συνείδηση που επικοινωνεί αποκλειστικά με τον κόσμο του Επέκεινα,
αλλά που συνδέεται ­ σ’ ένα της τουλάχιστον τμήμα ­ μ’ ένα συγκεκριμένο
ιστορικο-κοινωνικό πράττειν, με ανθρωπιστικά και κοινωνικά ιδεώδη και αξίες
αλληλεγγύης. Και ασφαλώς οι αξίες και τα ιδεώδη αυτά συνιστούν χαρακτηριστικά
της ατομικής προσωπικότητας, τα οποία ο πολίτης θα πρέπει να έχει την
ελευθερία να τα εκδηλώνει και να τα δηλώνει.

Η προσωπικότητα του σύγχρονου πολίτη δεν πλήττεται από την καταχώρηση ή μη της
θρησκευτικής του πεποίθησης στην ταυτότητά του. Αποδυναμώνεται από την
ακύρωση, στην πράξη, των κοινωνικών του δικαιωμάτων, από την ανεργία, την
ελλιπή του παιδεία, την αποξένωσή του από κάθε συλλογική σχέση, από τη
μετατροπή του σ’ ένα καταναλωτικό ον το οποίο έχει ως ταυτότητα έναν απλό
κωδικό, στη χρήση των διαχειριστών της Νέας Τάξης πραγμάτων.

Ο σύγχρονος ορθολογισμός αναδεικνύεται στην κατανόηση και στη συλλογική
αντιμετώπιση αυτής ακριβώς της ιστορικής διαδικασίας. Γιατί ο αφηρημένος
νομικός φορμαλισμός των τυπικών δικαιωμάτων δεν αποτελεί παρά την άλλη όψη της
θρησκευτικής αλλοτρίωσης.

Ο Μενέλαος Γκίβαλος είναι λέκτορας Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου
Αθηνών.