Εξόδους επανένταξης χρειάζονται οι ελληνικές φυλακές

Είναι σίγουρα περισσότερο χρήσιμος ως απλός εργαζόμενος παρά ως ηγέτης λαού ο
Έγκον Κρεντς. Μετά την καταδίκη του σε εξήμισι χρόνια φυλάκισης για πολιτική
ευθύνη στις εκτελέσεις πολιτών που προσπαθούσαν να διαφύγουν από την Ανατολική
στην Δυτική Γερμανία, πηδώντας το τείχος της ντροπής, ο Κρεντς χτυπά κάρτα
εξόδου μετά το πρωινό του ξύπνημα στη φυλακή και περνά το υπόλοιπο της μέρας
του πουλώντας στο Βερολίνο (και γύρω απ’ αυτό) ιατρικά εργαλεία! Μετά το τέλος
της δουλειάς, επιστρέφει στον φυσικό του χώρο… Ο πάλαι ποτέ ισχυρός άνδρας ­
και τελευταίος κομμουνιστής ηγέτης της πρώην Ανατολικής Γερμανίας ­
απολαμβάνει το καθεστώς της ημιελευθερίας, μιας εναλλακτικής μορφής
μεταχείρισης κρατουμένων.

Στη γειτονική Αγγλία, ο Ρόμπερτ, ένας 22χρονος τοξικομανής που βρίσκεται στο
στάδιο της απεξάρτησης, καταδικάστηκε για ληστείες και διαρρήξεις αλλά δεν
κρίθηκε αναγκαίο να μπει στη φυλακή. Ο Ρόμπερτ είναι στην ευθύνη της υπηρεσίας
επιμελητών και στο χέρι του είναι περασμένο το περίφημο μπρασελέ της
ηλεκτρονικής παρακολούθησης. Μπορεί να κυκλοφορήσει την ημέρα 150 μέτρα
περιμετρικά γύρω από το σπίτι του αλλά δεν μπορεί να απομακρυνθεί περισσότερο.
Σε τακτή χρονική στιγμή της ημέρας και πάντως πριν νυχτώσει πρέπει να
επιστρέψει στο σπίτι και να μην βγει πριν από τις 8 το επόμενο πρωί.

Επιμελητής

Δεν έχει δικαίωμα να κυκλοφορεί σε περίεργα στέκια και μπαράκια και σε
οποιαδήποτε παρεκτροπή του επεμβαίνει ο επιμελητής. Αν η εκτροπή είναι σοβαρή,
ο Ρόμπερτ θα περάσει τις πύλες της φυλακής όπου θα εκτίσει ολόκληρη την ποινή
του! Ένας άλλος νεαρός, ο Γιόχαν, 19 μόλις χρόνων, αλκοολικός, καταδικάστηκε
για επιθέσεις και ληστείες περαστικών αλλά αντί της ποινής του, πήρε έναν
αριθμό… πρωτοκόλλου! Ο δικαστής έδωσε στον Γιόχαν την ευκαιρία να μελετηθεί
η όλη του προσωπικότητα και αν, όταν έρθει η σειρά του να μπει στην φυλακή,
έχει απεξαρτηθεί και μεταμεληθεί, δεν θα εκτίσει την ποινή του. Έως τότε, όλες
του οι κινήσεις θα παρακολουθούνται και θα καταγράφονται και τα σχετικά
ραπόρτο θα υπογράφει ο επιμελητής που τον έχει χρεωθεί.

Ο Γιάννης δεν είναι Σουηδός ούτε Άγγλος ούτε Γερμανός. Είναι Έλληνας. Αν δεν
ήταν και είχε υποπέσει στο ίδιο αδίκημα (κλοπές για εξασφάλιση της δόσης) σε
κάποια άλλη ευρωπαϊκή χώρα, δεν θα βρισκόταν αυτή τη στιγμή στη φυλακή, θα
είχε τιμωρηθεί αλλά με κάποια εναλλακτική μορφή μεταχείρισης κρατουμένων. Θα
είχε μια δεύτερη ευκαιρία και πολλές πιθανότητες επανένταξης.

Προοδευτικός σωφρονιστικός κώδικας στην Ελλάδα, αλλά δεν εφαρμόζεται!

Στον Κορυδαλλό. Ζοφερή χαρακτηρίζει την κατάσταση ο εγκλημτολόγος Νίκος Κουλούρης, ο οποίος δεν έχει ακόμα ούτε γραφείο ούτε τηλέφωνο ούτε αντικείμενο

Δεν υπολείπεται σε τίποτα ο δικός μας σωφρονιστικός κώδικας συγκριτικά με τους
κώδικες των παραπάνω χωρών. Θα έλεγε κανείς ότι ίσως είναι και…
προοδευτικότερος. Απλώς, δεν εφαρμόζεται!

Και ο νεώτερος( 2776/99) αλλά και ο αμέσως παλαιότερος (του ’89) που
καταργήθηκε προέβλεπαν τρεις κύριες μορφές εναλλακτικής μεταχείρισης
κρατουμένων αλλά καμία δεν στάθηκε δυνατό να εφαρμοσθεί ούτε καν πειραματικά
την προηγούμενη δεκαετία (ούτε ως ενδεχόμενο δεν συζητήθηκε) και δεν υπάρχουν
ενδείξεις ότι μπορεί κάτι να γίνει τώρα! Κι ας αντιμετωπίζουμε στις φυλακές
μας τα τελευταία χρόνια το αδιαχώρητο ­ αντέχουν 4.700 αλλά ασφυκτιούν από
8.300 κρατούμενους (!), το 50% των οποίων είναι αλλοδαποί.

Γιάννης Πανούσης

“Είναι έτοιμες να σκάσουν οι φυλακές μας” επισημαίνει ο καθηγητής
Εγκληματολογίας Γιάννης Πανούσης, πρόεδρος του Κεντρικού Επιστημονικού
Συμβουλίου Φυλακών. “Θεσμική πρόβλεψη έχουμε εδώ και δέκα χρόνια, υλοποίηση
των προγραμμάτων δεν έχουμε. Ίσως γιατί στην Ελλάδα ο θεσμός, η υποδομή και το
αντίστοιχο προσωπικό δεν πάνε ποτέ παρέα”.

Αναρίθμητοι κρατούμενοι που αυτή τη στιγμή είναι φυλακισμένοι θα μπορούσαν να
βρίσκονται με κάποιο εναλλακτικό πρόγραμμα εκτός κελιών, η κατάσταση στις
φυλακές να είναι περισσότερο βατή και ανθρώπινη και το συνολικό κρατικό κόστος
αισθητά μικρότερο! Ανεξάρτητα από το “ανθρωπιστικό” πρόσωπο που υπόσχονται τα
αντίστοιχα προγράμματα – με ασπίδα την “δεύτερη ευκαιρία” που έχουν δράστες
συγκεκριμένων αδικημάτων – είναι αδιάψευστο γεγονός ότι η υιοθέτησή τους από
μια σειρά χωρών είναι περισσότερο ωφελιμιστική παρά ανθρωπιστική. Η φυλακή δεν
μπορεί να καταργηθεί αλλά όλες σχεδόν οι προηγμένες χώρες βρήκαν τρόπους όχι
μόνο να την αποσυμφορήσουν αλλά και να μειώσουν τις δαπάνες.

Η απέλαση

Βάσω Αρτινοπούλου

Το σωφρονιστικό σύστημα μιας χώρας είναι ο δείκτης της κοινωνικής προόδου και
του πολιτισμού της, πιστεύει η Βάσω Αρτινοπούλου, καθηγήτρια Εγκληματολογίας
στο τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Αποδεχόμενοι κάτι τέτοιο, την
ίδια στιγμή οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι ο δικός μας δείκτης είναι πολύ
χαμηλά. Και είναι χαμηλά. Στις φυλακές μας κρατούνται αυτή τη στιγμή
αναρίθμητοι αλλοδαποί που έχουν εκτίσει τις ποινές τους αλλά η διαδικασία για
την απέλασή τους κρατά τις περισσότερες φορές χρονικό διάστημα μεγαλύτερο και
από εκείνο της ποινής τους! Όπως με πληροφορεί ο Νίκος Κουλούρης, ο πρώτος
εγκληματολόγος που διορίσθηκε εδώ και μια εβδομάδα στις φυλακές
Κορυδαλλού(αλλά δεν έχει ακόμα γραφείο ούτε τηλέφωνο ούτε τομέα και
αντικείμενο δουλειάς), το τραγικότερο απ’ όλα είναι ότι “η διαδικασία απέλασης
ξεκινά μετά την τύποις αποφυλάκιση και όχι τουλάχιστον ταυτόχρονα με την
έκτιση της ποινής. Όσο διαρκεί αυτό οι συγκεκριμένοι άνθρωποι παραμένουν…
φυλακισμένοι, δίχως σε τίποτα να φταίνε! Ας μη μιλήσουμε καλύτερα για την
συνταγματικότητα μιας τέτοιας πρακτικής – δεν το ανέχεται ευτυχώς το Σύνταγμά
μας και σε περίπτωση που το ανεχόταν θα ήταν Σύνταγμα για κλάματα”!

Αποπνικτική

Παρά τον εκσυγχρονισμό τους και την κτιριακή τους αναμόρφωση (με κονδύλια ΕΟΚ)
η κατάσταση στις φυλακές μας εξακολουθεί να είναι ιδιαιτέρως αποπνικτική.
Ζοφερή την αποκαλεί με μια λέξη ο εγκληματολόγος Νίκος Κουλούρης. Στην Ελλάδα
το σωφρονιστικό σύστημα, ανεξάρτητα πώς λέγεται κάθε φορά ο νόμος και πόσο
προοδευτικός ή όχι δείχνει ” είναι καθαρά φυλακτικό” κατά τον καθηγητή Γιάννη
Πανούση: “Επιτυχημένος διευθυντής θεωρείται εκείνος που από την φυλακή του δεν
το έσκασε κανένας κρατούμενος και όχι εκείνος που βοήθησε στην επανένταξη
πέντε δέκα ανθρώπων! Ελλείψει προσωπικού, εξειδικευμένου και μη και ελλείψει
ειδικά διαμορφωμένων χώρων που μπορούν να φιλοξενήσουν τους κρατούμενους των
εναλλακτικών προγραμμάτων, τίποτα δεν μπορεί να γίνει… Το μόνο που γίνεται
αυτή τη στιγμή είναι να διαπιστώνουμε πόσο πειθαρχημένος είναι ένας
κρατούμενος και αν ναι, να του χορηγούμε και κανένα μπόνους! Αν δεν είχαμε
πάρει και τα κονδύλια της Ένωσης, οι φυλακισμένοι θα ζούσαν ακόμα σε
μπουντρούμια…”.

Ημιελεύθερη διαβίωση, «ποινικό Σαββατοκύριακο», κοινωφελής εργασία

Η ημιελεύθερη διαβίωση, ως εναλλακτική μορφή μεταχείρισης κρατουμένων,
προβλέπεται στην χώρα μας από το 1989. “Στο παρελθόν η εν λόγω ρύθμιση πάγωσε
κατ’ επανάληψη, τώρα μπορεί να μην έχουμε ορατή αναστολή αλλά και καμία
προετοιμασία για την εφαρμογή της”, λέει ο Νίκος Κουλούρης. “Ο θεσμός αυτός
δίνει το δικαίωμα σε κάθε κρατούμενο που έχει εξασφαλίσει εργασία, να βγαίνει
από τη φυλακή το πρωί και να επιστρέφει το απόγευμα…”.

Δεν υπάρχει πρόβλεψη ανά κατηγορίες κρατουμένων – ανάλογα με το έγκλημα που
έχουν κάνει και την ποινή που τους έχει επιμετρηθεί. Θεωρητικά, όλοι οι
κρατούμενοι μπορούν να επωφεληθούν από αυτό το πρόγραμμα. Πόσοι έχουν
επωφεληθεί; Κανένας. Το πρόγραμμα υπάρχει μόνο στα χαρτιά.

Τμηματικά

Το δεύτερο εναλλακτικό πρόγραμμα που προβλέπεται στον κώδικά μας αλλά δεν
εφαρμόζεται είναι η “τμηματική έκτιση της ποινής”. Οι Βέλγοι και οι Δανοί το
αποκαλούν “Ποινικό Σαββατοκύριακο”. Το πενθήμερο είσαι εκτός φυλακής,
εργάζεσαι και ζεις κανονικά στο σπίτι σου και το Σαββατοκύριακο (και τις
αργίες) επιστρέφεις στη φυλακή όπου εκτίεις μέρος της ποινής σου. Σε αντίθεση
με την ημιελεύθερη διαβίωση, η τμηματική έκτιση ποινής που προβλέπεται στην
Ελλάδα συνδυάζεται με το είδος της ποινής που πρέπει να είναι έως τρία χρόνια
και μετατρέψιμη σε χρηματική. Οι φυλακές μας θα… άδειαζαν αν οι άνθρωποι που
τιμωρήθηκαν με αυτό τον τρόπο είχαν την οικονομική ευχέρεια να πληρώσουν την
μετατραπείσα ποινή τους. Δεν την είχαν όμως – ούτε κανείς άλλος δικός τους.
Και βρίσκονται στη φυλακή. Η τμηματική έκτιση θα τους έδινε το προνόμιο όχι
μόνο να έχουν εργασία – άρα και έσοδα και αξιοπρέπεια – αλλά και την επαφή με
το οικογενειακό και κοινωνικό τους περίγυρο. Δεν θα ήταν, όπως τώρα
αποκομμένοι από την ζωή τους, γεμάτοι θυμό και οργή.

Η παροχή κοινωφελούς εργασίας είναι το τρίτο που προβλέπεται για τους
φυλακισμένους μας ως μέτρο και θεσμός συνδυάζεται και αυτός (όπως και η
τμηματική έκτιση ποινής) με το είδος της ποινής που πρέπει να είναι
μετατρέψιμη σε χρηματική και αποσκοπεί στην ενίσχυση του αισθήματος ευθύνης
των δραστών απέναντι στην κοινωνία. Όσοι λοιπόν καταδικάζονται με ανάλογες
ποινές και δεν μπορούν να αντεπεξέλθουν οικονομικά, μπορούν να ζητήσουν από το
δικαστήριο (αν γνωρίζουν για το μέτρο) ή αργότερα αφού πάνε στη φυλακή (και το
μάθουν) την ευνοϊκή αυτή πρόβλεψη. Για να το πετύχουν θα πρέπει να έχουν κάνει
αίτηση σε κάποιο δήμο ή ίδρυμα και να έχουν εξασφαλίσει την εθελοντική και
δωρεάν παροχή εργασίας.

Ελάχιστος

Η παροχή κοινωφελούς εργασίας είναι το μόνο μέτρο που έχει μια ελαχίστη
εφαρμογή στην Ελλάδα! Στατιστική καταγραφή δεν υπάρχει, αλλά πρέπει να είναι
παραπάνω από δέκα και λιγότεροι από είκοσι οι άνθρωποι που αυτή τη στιγμή αν
και τιμωρημένοι δεν βρίσκονται στη φυλακή, προσφέροντας εθελοντική κοινωφελή
εργασία. Η εφαρμογή αυτής της εναλλακτικής μορφής μεταχείρισης κρατουμένων,
όπως και της τμηματικής έκτισης της ποινής, συνδέεται άμεσα με την ύπαρξη της
υπηρεσίας Επιμελητών Κοινωνικής Αρωγής που προβλέπεται εδώ και χρόνια να
δημιουργηθεί αλλά δεν… δημιουργείται – “τίποτα το περίεργο για την Ελλάδα”,
λέει η εγκληματολόγος Βάσω Αρτινοπούλου – με αποτέλεσμα να μην ισχύει στην
πράξη ούτε η προβλεπόμενη ευνοϊκή διάταξη του Ποινικού Κώδικα. Αποκαλείται
“αναστολή της ποινής υπό επιτήρηση” και διαφέρει αισθητά από την απλή γιατί
χρειάζεται εποπτεία και βοήθεια για να αντεπεξέλθει των όρων της δοκιμασίας
του ο δράστης κάποιου αδικήματος.

Χρειάζεται ένας υπεύθυνος για εκείνον επιμελητής. Και ελλείψει επιμελητών,
αναρίθμητοι άνθρωποι που θα μπορούσαν να συνεχίσουν (με εποπτεία πάντα) την
ζωή τους οδηγούνται στη φυλακή: “Μία ακόμα ντροπή για μία χώρα που θέλει να
λέγεται προοδευτική”, επιμένει η Βάσω Αρτινοπούλου.

Το γεγονός ότι η παροχή κοινωφελούς εργασίας έχει έστω και αυτή την ελάχιστη
εφαρμογή οφείλεται σε κάποιους ανθρώπους που το έχουν παλέψει προσωπικά, σε
πειραματικό στάδιο: “Είναι δύο χρόνια τώρα που στείλαμε σχετικό έγγραφο στην
ΚΕΔΚΕ ζητώντας βοήθεια στην υλοποίηση αυτού του προγράμματος”, μου εξηγεί η
Βίνα Τσιλιμαγκάκη, επιθεωρήτρια Κοινωνικού Έργου των Καταστημάτων Κράτησης στο
υπουργείο Δικαιοσύνης και μέλος του Κεντρικού Επιστημονικού Συμβουλίου
Φυλακών. Τριάντα δύο δήμοι αλλά και ο Εθνικός Οργανισμός Πρόνοιας, ο Ελληνικός
Ερυθρός Σταυρός και η Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς αποδέχθηκαν την ιδέα,
παραχωρώντας μάλιστα και τις δικές τους κοινωνικές υπηρεσίες ελλείψει των
επιμελητών για την παρακολούθηση του κοινωφελούς έργου και της συνέπειας που
πρέπει να επιδεικνύουν οι καταδικασθέντες. Η απασχόλησή τους έχει κυρίως να
κάνει με την τετράωρη καθημερινή καθαριότητα αλλά και φροντίδα κήπων και
αλσυλλίων σε ώρες που οι ίδιοι επιλέγουν, μετά το πέρας του κανονικού
επαγγελματικού τους ωραρίου.

Ο αντίλογος

Όσοι αντιστρατεύονται τις εναλλακτικές μορφές μεταχείρισης κρατουμένων
ισχυρίζονται ότι έχουν αποτύχει ή ότι στοιχίζουν ακριβά. Η αλήθεια είναι
διαφορετική. Σε σχετικές αναλύσεις κόστους – κέρδους που έγιναν στην Αγγλία,
αποδείχθηκε ότι το κόστος των εναλλακτικών προγραμμάτων είναι 22 φορές
μικρότερο από το κόστος έκτισης της ποινής! Το πιο σημαντικό απ’ όλα:
επιβεβαιώνεται όλο και περισσότερο η αποτελεσματικότητά τους στη μείωση της
υποτροπής.