ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Σύνδρομα σκληρών πυρήνων

Οι προτάσεις Φίσερ για «σκληρούς πυρήνες» στην Ευρώπη αποκρυσταλλώνουν τις
τάσεις σε θεσμικό, ιδεολογικό και πολιτικό επίπεδο την τρέχουσα δεκαετία. Οι
αντιδράσεις, εξάλλου, καταγράφουν σύγχυση, αμηχανία και αποπροσανατολισμό.

Οίκαδε, φουντώνει το «σύνδρομο του ανήκειν» σε σκληρούς πυρήνες με τρόπο που
δείχνει πως, για ακόμη μια φορά, βλέπουμε το δένδρο αλλά όχι το δάσος. Το
δένδρο είναι κάποιες θεσμικές ρυθμίσεις. Το δάσος είναι η μορφή, ο χαρακτήρας,
οι ιδεολογικές παραδοχές και η βιωσιμότητα της διαδικασίας ευρωπαϊκής
ολοκλήρωσης. Τα θέματα ουσίας είναι δύο: Πρώτον, οι κρατούσες τάσεις στη
διαδικασία ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και τα ελληνικά συμφέροντα. Δεύτερον,
αναλόγως του πώς ορίζονται τα ελληνικά συμφέροντα, υιοθέτηση στρατηγικών και
τακτικών προσεγγίσεων εκπλήρωσής τους. Επειδή το δεύτερο ζήτημα είναι προνόμιο
της πολιτικής ηγεσίας, θα τονίσω το πρώτο, δηλαδή, τις υπό διαμόρφωση τάσεις
στο ευρωπαϊκό πολιτικό σύστημα.

Κατ’ αρχήν, η εκτίμηση ιδεών, σχεδίων, οραμάτων, προτάσεων και αποφάσεων
απαιτείται να γίνεται στη βάση του κεντρικού αφετηριακού σκοπού της
διαδικασίας ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης: Εξάλειψη των αιτιών πολέμου, ανάδειξη μιας
ευρωπαϊκής κοινωνίας – κοινότητας, οικοδόμηση κανονιστικών δομών που εκφράζουν
αυτή την κοινωνία – κοινότητα και εκπλήρωση αυτών των στόχων με εθελούσιες, μη
ηγεμονικές προσεγγίσεις. Μέχρι σήμερα, η επιτυχία του κοινοτικού εγχειρήματος
οφείλεται σε τρεις κυρίως λόγους. Πρώτον, η ανάδειξη των περιφερειακών
κανονιστικών δομών σεβόταν την εθνική – κρατική και κοινωνική ετερότητα του
ευρωπαϊκού χώρου. Δεύτερον, δεν δημιουργήθηκαν «κατηγορίες μελών» στη βάση
κριτηρίων ισχύος. Τρίτον, έγινε αποδεκτό πως μέχρι την εκπλήρωση της πολιτικής
ένωσης, οι αποφάσεις επιβάλλεται να είναι κατά κανόνα συναινετικές – ομόφωνες.
Επιπλέον, η αλληλεγγύη αποτελούσε τον ακρογωνιαίο λίθο των κοινοτικών
προσεγγίσεων και ­ για να βρίσκεται το σύστημα σε αρμονία με κεντρικούς
αφετηριακούς σκοπούς ­ η κίνηση προς τα μπροστά θα γινόταν στους ρυθμούς των
λιγότερο ισχυρών μελών.

Τι προέκυψε έπειτα από πενήντα χρόνια προσπαθειών. Οπωσδήποτε, ένα τεράστιο
πλέγμα «εταιρικών αλληλεξαρτήσεων»: θεσμοί, οικονομίες κλίμακας, συνεργατικές
πρακτικές, εναρμόνιση οικονομιών, κοινές πολιτικές στην οικονομία και στο
εμπόριο. Την τελευταία δεκαετία, επίσης, αν και πόρρω απέχει από την
ορθολογική και κοινωνικά ενταγμένη οικονομική ένωση, υλοποιούνται σχέδια
κεντρικής νομισματικής διαχείρισης και εναρμονισμού των εθνικών οικονομικών
επιλογών.

Όμως, αυτό το «εταιρικό σύστημα», εδράζεται σε ασταθείς βάσεις: Πρώτον,
υπόκειται στις συνέπειες της βαθύτατης στρατηγικής εξάρτησης από τις ΗΠΑ.
Δεύτερον, οι ωφελιμιστικές αλληλεξαρτήσεις δεν ανέδειξαν μια διακριτή
ευρωπαϊκή κοινωνία. Δεν αναδείχθηκε, επίσης, στοιχειωδώς έστω, διαδικασία
σύνδεσης του πολιτικού γίγνεσθαι με κάποιο ευρωπαϊκό κοινωνικό γίγνεσθαι.
Τρίτον, όσο η οικονομική ολοκλήρωση προχωρεί, τόσο αυξάνει το δημοκρατικό
έλλειμμα και κατ’ επέκταση τόσο περισσότερο υπονομεύεται η λαϊκή κυριαρχία και
οικοδομούνται αντιφάσεις και διαφορές. Τέταρτον, μέχρι την εκπλήρωση της
πολιτικής ένωσης και κυρίως την εμπέδωση ενός νέου συστήματος περιφερειακής
άσκησης λαϊκής κυριαρχίας, η έννοια της «διακρατικής δημοκρατίας» και ο
«κοινοτισμός» συνιστούν τις ιερές αρχές του περιφερειακού κανονιστικού
συστήματος. Αυτό σημαίνει ισοτιμία, συναινετικές – ομόφωνες αποφάσεις, αποφυγή
δημιουργίας μελών διαφορετικής ταχύτητας, κατηγορίας, δικαιωμάτων και
υποχρεώσεων. Όσο αυτά δεν τηρούνται, τόσο περισσότερο υπονομεύεται το
κανονιστικό οικοδόμημα. Τέλος, λόγω του ημιτελούς χαρακτήρα και των δομικών
αδυναμιών του συστήματος, εκτός του ότι υπόκειται στις επιπτώσεις της εθνικής
– κρατικής και κοινωνικής ετερότητας είναι επίσης ευάλωτο σε πλήθος άλλων
ενδογενών και εξωγενών αποσταθεροποιητικών εισροών.

Οι προτάσεις τού ­ «ελέφαντα εν υαλοπωλείω ­ Γερμανού Φίσερ», επιβεβαιώνουν
σαφείς πλέον τάσεις της τρέχουσας δεκαετίας και κυρίως πως οι αφετηριακές
λογικές και οι «ιερές αρχές» λειτουργίας του συστήματος σταδιακά
εγκαταλείπονται. Οι αντιδράσεις, εξάλλου, επιβεβαιώνουν τα βαθύτατα ιδεολογικά
ρήγματα όσον αφορά το κοινωνικό αιτούμενο του κοινοτικού γίγνεσθαι.

Όσο οι αντιδράσεις περιορίζονται στα παράπονα των Πορτογάλων ή στους
ελληνικούς ευσεβείς πόθους για αναβάθμισή τους στους σκληρούς πυρήνες των
ψευδαισθήσεών τους, ο κίνδυνος είναι, ενδεχομένως, μικρός. Το μεγάλο πρόβλημα
αρχίζει όταν αυτά τα φαινόμενα επεκταθούν στις σχέσεις των μεγάλων δυνάμεων
της Ευρώπης. Χαρακτηριστικά, τον περασμένο αιώνα, όταν οι Ρώσοι πρότειναν στον
Βίσμαρκ ηγεμονικό διευθυντήριο των Μεγάλων Δυνάμεων της «χριστιανοσύνης»,
αυτός ρώτησε παγερά: «Και τι συμβαίνει αν δεν συμφωνούν μεταξύ τους;». Η
απάντηση είναι γνωστή.

Ο Παναγιώτης Ήφαιστος είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Στρατηγικών
Σπουδών , Πάντειο Πανεπιστήμιο & Έδρας Jean Monnet για την Ευρωπαϊκή
Πολιτική Ολοκλήρωση.