ΔΡΟΜΟΙ

Από τις εξομολογήσεις…

… ενός γηραιού αναγνώστη ­ έτσι αυτοπροσδιορίζεται ο Μάικλ Ντίρντα,
βιβλιοκριτικός της «Ουάσιγκτον Ποστ». Θυμάται πώς, μια νύχτα, πριν από τριάντα
πέντε χρόνια, μικρός, στο πατρικό του σπίτι, καθισμένος στο χαλί, μπροστά σε
μια σιωπηλή τηλεόραση, διάβαζε τα απομνημονεύματα του Άρνολντ Τόινμπι. Είχε
σκεφτεί πως, διαβάζοντας τα απομνημονεύματα, θα γλίτωνε από τον κόπο να
διαβάσει τους δώδεκα τόμους του συγγραφέα για την άνοδο και την πτώση των
πολιτισμών. Κάπου μάλιστα ανακάλυψε μια παρόμοια διάθεση και στον συγγραφέα.
Σε ένα από τα πρώτα κεφάλαια γράφει για τη φαουστική επιθυμία του να διαβάσει
όλα τα σπουδαία βιβλία του κόσμου. Αυτή ήταν και η φιλοδοξία του αναγνώστη.
Αργότερα, ο Τόινμπι κατάλαβε πως δεν θα μπορούσε ποτέ να τα καταφέρει. Η ζωή
είναι μικρή και η λογοτεχνία απέραντη.

Εκείνη τη νύχτα…

… ο αναγνώστης μας ξαφνικά αναρωτήθηκε: Μήπως θα ήταν προτιμότερο να
παρατήσει κανείς ολότελα το γράψιμο και να αφοσιωθεί στο διάβασμα; Δεν θα
μπορούσε άραγε έτσι να διαβάσει όλα τα παγκόσμια αριστουργήματα; Τριάντα πέντε
χρόνια αργότερα, ο αναγνώστης μας διαπιστώνει πως ο Τόινμπι είχε δίκιο: ξέρει
πως δεν πρόκειται να τα καταφέρει. Διαβάζει βέβαια πάντα και αγαπάει το
διάβασμα όπως όταν ήταν δεκατεσσάρων χρόνων. Μα έχει πια καταλάβει πως εκείνη
η «αρχαία φωτιά» που ένιωθε να φουντώνει μέσα του έχει πια σβήσει ­ χρειάζεται
συνδαύλισμα ολοένα και πιο συχνά. Ξέρει πια πως ποτέ δεν θα διαβάσει
Αριστοτέλη ή Όμηρο και Αισχύλο από το πρωτότυπο. Με τα χρόνια, χάνει κανείς
εκείνη τη νεανική αίσθηση της άπειρης διάρκειας, του απέραντου ορίζοντα, του
κόσμου χωρίς τέλος. Πού να βρει κανείς τον καιρό; Φτάνει μια ώρα σε μια
πολυθρόνα, με ένα βιβλίο στα χέρια, για να τον πάρει ο ύπνος.

Αυτή η φθορά…

… της σάρκας και του πνεύματος, η αίσθηση πως δεν φτάνει ο χρόνος, βαραίνει
και στο διάβασμα. Σε κάποια ηλικία, το βιβλίο παύει πια να είναι ένα «μαγικό
κουτί» και γίνεται απλώς άλλο ένα βιβλίο. Ο Προυστ μπορεί να αλλάξει τη ζωή
σου, αν τον διαβάσεις στα δεκαεννιά σου. Μα στα πενήντα σου, κανένα
μυθιστόρημα, καμιά βιογραφία, κανένα ποίημα δεν πρόκειται να αλλάξει τον τρόπο
που βλέπεις τον κόσμο, γιατί έχεις κιόλας γίνει αυτό που είσαι ­ ένα βιβλίο
μπορεί να σε βυθίσει ακόμη πιο βαθιά σε αυτό.

Τι μπορεί…

… λοιπόν να παρακινήσει κάποιον στο διάβασμα, σε μια ηλικία με μειωμένες
προσδοκίες; Ίσως οι τύψεις, ίσως οι αμφιβολίες. Γιατί τα βιβλία σε κάνουν να
ψάχνεις βαθύτερα στον «εσωτερικό ωκεανό». Κανενός η ζωή δεν ταιριάζει με τη
ζωή των ηρώων που κλέβουν την καρδιά μας στα μυθιστορήματα. Σίγουρα, μας
βάζουν σε σκέψεις πως θα μπορούσαμε να είχαμε καταφέρει περισσότερα, να είχαμε
ανακαλύψει ακόμη πλατύτερες θάλασσες και πιο βαθιές. Μα και ίσως, απλώς ίσως,
πως είναι ακόμη καιρός να τις ταξιδέψουμε. Ποιος ξέρει; Οι αναγνώστες είναι
και αυτοί ονειροπόλοι σαν τους ποιητές. Άλλωστε, ο Μποντλέρ είχε πει πως
πρέπει να σηκώνουμε άγκυρα και να τραβάμε πάντα γραμμή προς το άγνωστο. Και ο
Έλιοτ πως οι γέροι πρέπει να είναι εξερευνητές. Όσο υπάρχει ακόμη καιρός.