ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ «Είμαι ένα πεδίο μάχης»

Οι άλλοι ­ ο Ρουσσώ, ο Φρόυντ, ο Μαρξ ­ ήθελαν να αλλάξουν τον άνθρωπο,
αλλάζοντας την κοινωνία. Αυτός ήθελε κάτι πιο δύσκολο: να τον βοηθήσει να
θέτει ερωτήματα.

Φρήντριχ Νίτσε. Μόνος απέναντι στη δυστυχία

Ένας μοναχικός σε αναζήτηση της αλήθειας. Ένας πλάνητας της σκέψης, που
ακολούθησε την αλήθεια μέχρι την τρέλα και τον θάνατο. Ένα θύμα όχι της
κοινωνίας, όπως ο Ιησούς ή ο Σωκράτης, ούτε των θεών, όπως ο Προμηθέας, αλλά
του ίδιου του του εαυτού, που συνειδητοποιεί ποιος είναι, όχι όμως και πού
πηγαίνει. Πώς εξηγείται η τόσο μεγάλη επιρροή που εξακολουθεί να ασκεί στις
μέρες μας ένας άνθρωπος που πέθανε πριν από εκατό ­ ακριβώς ­ χρόνια; Γιατί
αυτό το είδωλο δεν γκρεμίστηκε, παρά τις τόσες προσπάθειες δυσφήμησής του;

Αυτά τα ερωτήματα θέτει από τις σελίδες της «Φιγκαρό» ο Γάλλος ακαδημαϊκός
Ζαν-Μαρί Ρουάρ, εξετάζοντας την προσωπικότητα του Φρήντριχ Νίτσε. Μα στην
περιγραφή που κάνει υπάρχει ήδη μια παρεξήγηση. Ο συγγραφέας του «Πέραν του
καλού και του κακού» πίστευε πως η ανθρώπινη ύπαρξη χαρακτηρίζεται από μια
πολλαπλότητα δυνάμεων, μεταξύ των οποίων πρέπει να διακρίνει κανείς τις
«ενεργές» από τις «αντενεργές». Οι πρώτες ασκούνται και φέρνουν αποτελέσματα
χωρίς να καταστέλλουν, να ακρωτηριάζουν ή να αρνούνται τις άλλες δυνάμεις. Η
ιδανικότερη έκφρασή τους βρίσκεται στην τέχνη: ο καλλιτέχνης επιβάλλεται χωρίς
να χρειάζεται να απορρίπτει τις απόψεις που είναι διαφορετικές από τη δική
του. Η αναζήτηση της επιστημονικής ή φιλοσοφικής αλήθειας, αντίθετα, έχει
«αντενεργό» χαρακτήρα. Το σωστό κυριαρχεί εκτοπίζοντας το λάθος, το ψέμα, την
αυταπάτη. Η επιστήμη και η φιλοσοφία είναι από τη φύση τους δημοκρατικές: το
«2+2=4» είναι μια οικουμενική και διαχρονική αλήθεια.

Ο «μηδενισμός», σημειώνει ο φιλόσοφος Λυκ Φερρύ, αντιπροσωπεύει έτσι κατά τον
Νίτσε τη νίκη των αντενεργών δυνάμεων επί των ενεργών, των «αδυνάτων» (ο όχλος
που θέλει την αλήθεια) επί των «ισχυρών» (οι αριστοκράτες καλλιτέχνες). Θα
πρέπει άραγε να επιδιωχθεί το αντίθετο; Να συντριβούν οι αντενεργές δυνάμεις
για να απελευθερωθούν οι ενεργές; Όχι βέβαια. Ο Νίτσε δεν ήταν πρόδρομος του
Μάη του ’68, όπως δεν ήταν και προάγγελος του ναζισμού. Άλλοτε αντισημίτης κι
άλλοτε υποστηρικτής των εβραίων, μισογύνης αλλά και φίλος των γυναικών, δεν
πίστευε ούτε στην αλήθεια ούτε στην ηθική. «Είμαι ένα πεδίο μάχης», έγραφε.
Γι’ αυτόν, η σωτηρία του ανθρώπου δεν βρίσκεται στην προσπάθειά του να
συντρίψει τους άλλους, αλλά στο να αποχωριστεί από το κοπάδι για να συναντήσει
τον Ζαρατούστρα.

Ο Ντεκάρτ συγκρίνει τη φιλοσοφία μ’ ένα δέντρο. Ο Νίτσε ταρακούνησε αυτό το
δέντρο κι όλα τα φρούτα έπεσαν κάτω. Να γιατί η κυνική εποχή μας στρέφεται
προς αυτόν: επειδή ο μοναχικός αυτός φιλόσοφος του 19ου αιώνα περιέγραψε
καλύτερα από κάθε άλλον τον σημερινό κόσμο. Επειδή κατήγγειλε προκαταβολικά
τις παγίδες του, τους παραλογισμούς του, τη βαρβαρότητά του. Επειδή απέδειξε
πολύ νωρίς πως η νύχτα είναι σκοτεινή. Και τ’αστέρια βρίσκονται στο μυαλό μας.