Αφρική: λιμοί, λοιμοί, καταποντισμοί

Οι θεομηνίες. Οι πλημμύρες του Μαρτίου «γονάτισαν» τους κατοίκους της Μοζαμβίκης

Πλημμύρες στη Μοζαμβίκη, απειλή λιμού στην Αιθιοπία, θάνατοι κατά εκατοντάδες
στην Ουγκάντα, έκρηξη στη Σιέρα Λεόνε και μια σειρά πολέμων απ’ άκρη σ’ άκρη
της ηπείρου. Η νέα χιλιετία περισσότερο καταστροφή έχει φέρει παρά ελπίδα στην
Αφρική. Ακόμη χειρότερα, οι μικρές αχτίδες αισιοδοξίας, εξαφανίζονται γρήγορα.

Για μια σύντομη περίοδο στα μέσα της δεκαετίας του 1990 υπήρχαν σημάδια
εξέλιξης. Τα στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας έδειχναν ότι μερικές αφρικανικές
χώρες πέτυχαν ρυθμούς ανάπτυξης της τάξης του 6%, ποσοστό αρκετό για να
βγάλουν από το αδιέξοδο της φτώχειας το μεγαλύτερο ποσοστό των λαών της
Αφρικής σε διάστημα ετών και όχι, όπως συνήθως προβλεπόταν, δεκαετιών.

Την ίδια ώρα, ο θεσμός της πολυκομματικής δημοκρατίας επεκτεινόταν. Μια “νέα
σοδειά” ηγετών αναδείχθηκε: o Νέλσον Μαντέλα στη Νότια Αφρική, ο Γιοουέρι
Μουσεβένι στην Ουγκάντα, ο Μέλες Ζενάουι στην Αιθιοπία. Αυτή η νέα σοδειά
ήθελε να κάνει τη ζωή καλύτερη για όλους τους ανθρώπους, παρέχοντας βασική
ιατρική περίθαλψη και μόρφωση. Φάνηκε να κατανοούν πως ειρήνευση και σωστή
διακυβέρνηση ήταν απαραίτητα. Αν και οι περισσότεροι από αυτούς ήταν
σοσιαλιστές, ασπάστηκαν την ελεύθερη αγορά. Η δημοκρατία και η
φιλελευθεροποίηση έμοιαζαν να ανθούν. Γινόταν λόγος περί “Αφρικανικής
Αναγέννησης”.

Ήταν παραίσθηση. Οι νέοι ηγέτες ενεπλάκησαν σε πολέμους, κάποιοι μεταξύ τους,
και η αισιοδοξία των στατιστικών ήταν αποτέλεσμα ισχυρών βροχοπτώσεων και
λάθος μέτρησης.

Τα στοιχεία δείχνουν σήμερα ότι η Αφρική χάνει τη μάχη. Σε όλα τα τραπέζια
διαπραγματεύσεων και κρίσιμων αποφάσεων ζητείται η κατάσταση των Αφρικανικών
χωρών και το χάσμα μεταξύ των τελευταίων και του υπόλοιπου κόσμου διευρύνεται.
Τουλάχιστον το 45% των Αφρικανών ζουν σε συνθήκες φτώχειας και οι Αφρικανικές
χώρες χρειάζονται ρυθμούς ανάπτυξης 7% και άνω ώστε να μειωθεί αυτό το ποσοστό
στο μισό μέσα στην επόμενη δεκαπενταετία.

Κληρονομιά

Μήπως διαθέτει η Αφρική ως κληρονομιά έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα που την κρατά
πίσω; Κάποιοι το πιστεύουν. Πιστεύουν ότι οι πόλεμοι της Αφρικής, η διαφθορά
και οι φυλετικές διαμάχες συστήνουν απλώς την ταυτότητα της ηπείρου και ότι οι
αφρικανικές κοινωνίες δεν είναι σε θέση να διατηρήσουν “εν ζωή” τα κράτη τους.
Στο παρελθόν, ο υπόλοιπος κόσμος θα περιέγραφε την αποτυχία της Αφρικής
προσδίδοντας φυλετικούς όρους. Για την ανάδειξη στο προσκήνιο άπληστων
δικτατόρων τα πρώτα 30 χρόνια της Αφρικανικής ανεξαρτησίας, μέμφονται τις
αντιπαλότητες του ψυχρού πολέμου και σήμερα ανιχνεύουν τις αιτίες για την
αποτυχία της στο χρέος, στις εμπορικές σχέσεις που προέκυψαν με την
εξαντλητική εκμετάλλευση του πλούσιου υπεδάφους και τις πολύ αυστηρές
απαιτήσεις για οικονομικές μεταρρυθμίσεις από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο
και την Παγκόσμια Τράπεζα.

Καμία θεωρία αφ’ εαυτού δεν μπορεί να εξηγήσει γιατί η Αφρική είναι έτσι όπως
είναι. Αυτοί που βλέπουν την ήπειρο ως θύμα έξωθεν δυνάμεων πρέπει να δεχτούν
ότι τμήματα της Ασίας, επίσης, υπήρξαν αντικείμενο αρπαχτικών αποικιοκρατών
και κατάφεραν, μέσα σε μια γενιά μετά την ανεξαρτησία, να εγκαταστήσουν κράτη
με καλές προδιαγραφές και πετυχημένες οικονομίες. Εκείνοι, από την άλλη, που
πιστεύουν ότι η Αφρική είναι αυτοκαταστροφική πρέπει να δεχτούν ότι οι
αποτυχίες της δεν είναι οι μόνες στον κόσμο. Φυλετικά προβλήματα υπάρχουν και
αλλού, δικτατορίες επίσης, διαφθορά το ίδιο. Τα προβλήματα της Αφρικής δεν
εκπροσωπούνται μόνο στην Αφρική. Ο συνδυασμός τους κάνει τη διαφορά.

Αδυναμία

Η Αφρική ήταν αδύναμη πριν ρίξουν άγκυρα στις ακτές της οι Ευρωπαίοι.
Εξουθενωμένη από τους πολέμους της, ως τα μέσα του 19ου αιώνα, δεν ήταν
δύσκολο να περιπέσει στην κυριαρχία τους. Η φύση της δεν ήταν ευγενική. Μπορεί
να είναι η γενέτειρα του ανθρώπινου γένους, αλλά δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι
οι άνθρωποι αναζήτησαν και αλλού πατρίδες. Μεγάλα τμήματα του εδάφους της
είναι φτωχά σε ζωτικά συστατικά στοιχεία, μπορούν να αποδώσουν μόνο μερικές
σοδειές. Ο ήλιος καίει και οι βροχές ή δεν πέφτουν καθόλου (Αιθιοπία) ή
κατακλύζουν τα πάντα (Μοζαμβίκη). Οι ασθένειες μοιραίες. Οι λίγοι που
επιζούσαν στην Αφρική, χωρούσαν σε μικρές κοινότητες και μιλούσαν χιλιάδες
γλώσσες. Οι περισσότερες ήταν μικρά βασίλεια, με συντηρητικές αρχές, και
προσπαθούσαν να επιβιώσουν στο ευμετάβλητο κλίμα, όχι να επικεντρωθούν στην
ανάπτυξη. Όταν το επέτρεπε η φύση, γιόρταζαν αντί να καταστρώνουν σχέδια για
το αύριο, που μπορεί και να μην ερχόταν. Σήμερα, οι σταθερότητα απουσιάζει από
τις κοινωνίες τους, όπως και η καλή οργάνωση. Οι περισσότερες αφρικανικές
επιχειρήσεις διοικούνται σήμερα από έναν, και όταν αυτός πεθάνει, σπάνια
διατηρούνται.

Υπονόμευση

Η πιο καταστροφική συνέπεια όμως του επεκτατισμού που υπέστη δεν ήταν
οικονομική ούτε πολιτική. Ήταν ψυχολογική. Στα περισσότερα μέρη, η
αποτελεσματική ευρωπαϊκή κυριαρχία κράτησε όσο δυο γενιές, ή λιγότερο: αρκετά
για να υπονομεύσει τις αφρικανικές κοινωνίες, τους θεσμούς και τις αξίες, όχι
όμως όσο χρειαζόταν για να τα αντικαταστήσει με νέους τρόπους ζωής ή νέα
συστήματα διακυβέρνησης. Η αποικιοκρατία, με λίγα λόγια, υπονόμευσε την
αυτοπεποίθηση της Αφρικής. Με την αναχώρησή της μια μικρή ομάδα μορφωμένων στη
Δύση Αφρικανών έσπευσε να πάρει τα ηνία. Κάποια από αυτά τα κράτη, όπως το
Κονγκό, ιδρύθηκαν από Ευρωπαίους ως επιχειρήσεις με στόχο το κέρδος. Οι
διάδοχοί τους συνέχισαν την τακτική. Η Αφρική διαθέτει σε αφθονία ορυκτό
πλούτο και κάποια καλά κομμάτια γη, που ερεθίζουν κερδοσκοπικά βλέμματα, τα
οποία αδιαφορούν για ό,τι άλλο. Σαράντα χρόνια μετά την ανεξαρτησία της, η
μαύρη ήπειρος κοιτά ακόμη προς την Ευρώπη και την Αμερική για βοήθεια, αγαθά,
υπηρεσίες και καθοδήγηση. Σε μεγάλη κλίμακα, αυτό που άλλαξε ήταν το χρώμα στα
πρόσωπα των καταπιεστών.

Σήμερα, ελάχιστες αφρικανικές χώρες διαθέτουν μεσαία τάξη, ένα σώμα
επαγγελματιών και επιχειρηματιών που υποτάσσονται στην εθνική οντότητα, τους
νόμους και τους θεσμούς, τα οποία έχουν μεγαλύτερη σημασία από τον ηγέτη ή το
κόμμα του. Η Ζιμπάμπουε, που θα έπρεπε να έει μεσαία τάξη, έδειξε τελευταία
ότι εκτός από μερικούς γενναίους δικαστές, οι αξιωματούχοι εκτιμούν ότι
οφείλουν υποταγή στον πρόεδρο και όχι στο κράτος. Κράτος και πρόεδρος είναι
συχνά ταυτόσημες έννοιες. Ο Αμπντού Ντιούφ της Σενεγάλης, που αποδέχτηκε την
ήττα του στις εκλογές του Μαρτίου, ήταν ο τρίτος Αφρικανός πρόεδρος που
ενήργησε κατ’ αυτόν τον τρόπο από την ανεξαρτησία.

Ο Αφρικανός ηγέτης βρίσκει τον εαυτό του παγιδευμένο. Θέλει εξουσία και
έλεγχο, όμως ο έξω κόσμος απαιτεί δημοκρατία, προάσπιση των ανθρώπινων
δικαιωμάτων, σωστή διακυβέρνηση, που αποδυναμώνουν τη θέση του και μπορεί να
του κοστίσουν τη θέση. Αν δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει τα εθνικά κεφάλαια ως
προσωπικό του λογαριασμό και την αστυνομία ως τον ιδιωτικό του στρατό,
προσπαθεί να δημιουργήσει εναλλακτικές πηγές πλούτου και ισχύος

Ανάγκη του λαού για αυτοπεποίθηση

Χωρίς οικογένεια. Παιδιά της Ρουάντα που έχασαν τους γονείς τους στο κύμα της προσφυγιάς

Πώς λοιπόν ο κόσμος πρέπει να αντιμετωπίσει την Αφρική; Η βοήθεια εδώ είναι
αμφίσημη έννοια. Όταν χτυπά η καταστροφή, είναι δύσκολο να αρνηθείς να
βοηθήσεις. Όμως αυξάνει την εξάρτηση και, λόγω του επείγοντος της
ανθρωπιστικής κατάστασης, μπορεί να μην επιστραφεί ποτέ από τις κυβερνήσεις –
αποδέκτες. Στο Αφρικανικό Κέρας, η βοήθεια για τα θύματα του λιμού
απελευθέρωσε κεφάλαια για την χρηματοδότηση του πολέμου μεταξύ Ερυθραίας και
Αιθιοπίας. Ίσως η κατάργηση του χρέους να συνέβαλλε στη δημιουργία νέων
ισορροπιών…

Μπορεί να αλλάξει η Αφρική; Ναι μπορεί. Υπάρχουν παραδείγματα από ολόκληρη την
ήπειρο ότι, υπό σωστές συνθήκες, οι Αφρικανοί μπορούν να προοδεύσουν. Μέχρι
τον Μάρτιο, οπότε οι πλημμύρες έπληξαν τη Μοζαμβίκη, η χώρα είχε ετήσιο ρυθμό
ανάπτυξης της τάξης του 5%, μετά τη λήξη του εμφυλίου.

Περισσότερο απ’ όλα, ο αφρικανικός λαός χρειάζεται να ανακτήσει την
αυτοπεποίθησή του. Και την εμπιστοσύνη του στις σχέσεις με τους γείτονές του.
Μόνο τότε θα είναι σε θέση οι λαοί τους μαύρης ηπείρου να συνάπτουν συμφωνίες
για τερματισμό των πολέμων και να οικοδομούν πολιτικούς και οικονομικούς
θεσμούς: Θεσμούς στους οποίους θα πιστεύουν πραγματικά.