Στο Σπήλαιο του Πανός από μονοπάτι

Αν και πολλές φορές σημαντικό κομμάτι των κειμένων μου καταλαμβάνουν οι
αναφορές στο παρελθόν, συνήθως παραλείπω φράσεις του στυλ… «πόσο ωραία ήταν
τότε», γιατί δεν είμαι από εκείνους που θα ήθελαν να γυρίσουν τον χρόνο πίσω.
Απλά, μου είναι αναγκαίο να γνωρίζω όσο το δυνατόν περισσότερα στοιχεία για το
παρελθόν, ώστε να βλέπω τη συνέχεια στον χρόνο και να καταλαβαίνω την
«πορεία», είτε αυτή είναι δημιουργική είτε καταστροφική. Η Ιστορία διδάσκει
και επαναλαμβάνεται συνάμα, οπότε αξίζει πάντα να την γνωρίζεις.

Έχω, λοιπόν, ανοίξει το βιβλίο «Ελληνικοί δρόμοι» του Παύλου Φλώρου, που
εκδόθηκε στα 1970 και το πρώτο κεφάλαιο αναφέρεται στις «Αττικές Άλπεις»,
δηλαδή στην Πάρνηθα. Και εκείνος ξεκινάει αναπολώντας μια άνοιξη του 1938,
όπου με μια μικρή παρέα πεζοπόρησαν στην Πάρνηθα και καθισμένοι σε ένα ύψωμα
απήγγειλαν στίχους! Στα 1970, πάντως, τα πράγματα ήταν εντελώς διαφορετικά. Ο
ίδιος ο συγγραφέας αναρωτιέται πώς μια τέτοια πόλη (που τότε αριθμούσε 1,5
εκατομμύριο κατοίκους) αγνοεί τις χαρές, την ψυχική και σωματική ανάταση που
μπορεί να σου δώσει μια πεζοπορική βόλτα στο βουνό της Πάρνηθας και
χαρακτηριστικά αναφέρει: «Ο Ρωμιός αστός είναι στο μέσον όρο του μαλθακός,
τρέμει το κρύο, φοβάται το μυστήριο του σύδεντρου, το σύθαμπο του δάσους τον
σκιάζει, του δίνει πλήξη, ιδίως στις γυναίκες…». Παρατηρεί, επίσης, πως ο
εθνικός δρυμός της Πάρνηθας μοιάζει αμόλυντος και χαίρεσαι την ευεργετική
μοναξιά, ενώ τον καταθλίβει η θέα των καμένων δέντρων από τους διάφορους
επιτήδειους οικοπεδοφάγους.

Τριάντα χρόνια αργότερα, στον 21ο αιώνα, η Πάρνηθα εξακολουθεί για τους
Αθηναίους να είναι ένα άγνωστο βουνό. Την θυμούνται όταν είναι να παίξουν με
το χιόνι και αρκετοί είναι εκείνοι που δεν χάνουν ευκαιρία για μια μικρή
εκδρομή με παρατεταγμένα αυτοκίνητα δίπλα στους κεντρικούς οδικούς άξονες. Δεν
είναι λίγοι όμως εκείνοι που δοκιμάζουν να ακολουθήσουν τα δεκάδες
σηματοδοτημένα μονοπάτια της, ενώ άλλοι κάνουν ορειβατικό ποδήλατο και κάποιοι
δεν χάνουν ευκαιρία για μια μικρή «προπόνηση» με εντούρο μοτοσυκλέτες.
Προσωπικά, πάντως, η πρώτη μου ουσιαστική επαφή με το βουνό ήταν επάνω σε μια
μοτοσυκλέτα, αν και σήμερα κάτι τέτοιο μπορεί να θεωρηθεί από ενοχλητικό έως
επικίνδυνο. Η Πάρνηθα εξακολουθεί στις ημέρες μας να αποτελεί μία πρώτης
τάξεως ευκαιρία, ώστε ο κάτοικος της Αθήνας να γευθεί την ευεργετική επαφή με
το ορεινό στοιχείο, ενώ εδώ κάνουν τα πρώτα τους βήματα οι νέοι ορειβάτες,
αλλά και οι αναρριχητές. Από τη μια έχει μεγάλη ποικιλία τοπίων με λίμνες,
ρεματιές, οροπέδια (καλλιεργήσιμα ή μη), βάραθρα, σπηλιές, δύσκολες
ορθοπλαγιές και δάσος από πεύκα και έλατα, ενώ από την άλλη το ανάγλυφό της
είναι τόσο ασαφές, ώστε να χαρακτηρίζεται λίγο έως πολύ επικίνδυνο. Ακόμα και
αν έχεις καλή γνώση του βουνού δεν είναι εύκολο να προσανατολιστείς και για
κάποιον πρωτόπειρο που θα δοκιμάσει να περπατήσει, το χάσιμο του μονοπατιού
σημαίνει και γενικότερο… χάσιμο. Δεν υπάρχουν ξεκάθαροι φυσικοί άξονες και
πολλά χαρακτηριστικά σημεία, ώστε να βρεις τον δρόμο σου στο περίπου! Αν
μάλιστα ακούσετε από κάποιον ότι χάθηκε στην Πάρνηθα, μην αρχίσετε να
χασκογελάτε… είναι αρκετά εύκολο να συμβεί!

Οι ευκαιρίες για περπάτημα στην Πάρνηθα είναι πολλές και είναι στο χέρι σας να
προσπαθήσετε, γιατί θα ανταμειφθείτε δεόντως. Είναι δυο βήματα από το σπίτι
σας, είναι ανέξοδο και υγιεινό, είναι και σχετικά εύκολο στις ημέρες μας,
γιατί τα περισσότερα μονοπάτια είναι καλά σηματοδοτημένα, ενώ υπάρχουν και
αρκετοί έντυποι οδηγοί πεδίου, που μπορούν να σας διευκολύνουν αφάνταστα.
Δικαιολογίες τέλος, λοιπόν!

Αφήνοντας κατά μέρος τους ήδη μυημένους πεζοπόρους, θα προσπαθήσω ακολουθώντας
κεντρικούς οδικούς άξονες να αναφερθώ σε μερικά από τα εύκολα ­ γνωστά
μονοπάτια ­ της Πάρνηθας και προσφέροντας το καλύτερο «κερασάκι» στην
«τούρτα», που δεν είναι άλλο από το περίφημο Σπήλαιο του Πανός, να σας
δελεάσω, ώστε να πραγματοποιήσετε την ανοιξιάτικη εκδρομή.

Ανεβαίνοντας προς τον σταθμό του τελεφερίκ, στη θέση Μέλια (εκεί στη στροφή με
τη χωμάτινη διασταύρωση για την καφετέρια «Βάση 720») είναι το πρώτο κλασικό
σημείο που πολλοί αφήνουν τα αυτοκίνητά τους, για να ξεκινήσουν ένα μικρό
περπάτημα. Εδώ ξεκινάει και ένα μεγάλο μονοπάτι, το οποίο μπαίνει στο ρέμα του
Άη Γιώργη, φτάνει στο εκκλησάκι (Άη Γιώργης – Κεραμίδι) και συνεχίζει για το
διάσελο της Κυράς. Χρειάζονται 2 ώρες και κάτι για να το περπατήσετε, είναι
εύκολο, πολυσύχναστο, περνάει από πυκνό θαμνότοπο αρχικά και μπαίνει σε
πευκοδάσος στη συνέχεια, ενώ είναι πολύ καλά σηματοδοτημένο (γαλάζιο
τετράγωνο).

Συνεχίζουμε επάνω στον κεντρικό ασφάλτινο δρόμο, περνώντας τα τελευταία σπίτια
των Θρακομακεδόνων και ήδη το πευκοδάσος δίνει ένα διαφορετικό βουνήσιο χρώμα.
Αν και τα πεύκα είναι ρητινευμένα επί αιώνες τώρα (οι Χασιώτες είχαν ως βασική
πηγή εισοδήματος το ρετσίνι από τους αρχαίους χρόνους, ενώ ακόμα και σήμερα
τροφοδοτούν τους παραγωγούς ρετσίνας των Μεσογείων) είναι σε πολύ καλή
κατάσταση. Αντίθετα, τα ελατοδάση της Πάρνηθας είναι (και φαίνονται) πολύ
ταλαιπωρημένα, ενώ ανά αιώνα περνούν μια φάση αρρώστιας για 20 χρόνια, όπου
πολλά δέντρα πέφτουν και άλλα χάνουν τις βελόνες τους.

Το φαράγγι που βλέπουμε απέναντι είναι της Χούνης και τα απόκρημνα βράχια
είναι το Φλαμπούρι με αρκετές καλές αναρριχητικές διαδρομές. Ένα από τα πιο
γνωστά μονοπάτια της Πάρνηθας βρίσκεται εδώ. Ξεκινάει πίσω από τον σταθμό του
τελεφερίκ (τσιμεντόδρομος μετά το συρματόπλεγμα στα αριστερά του κτιρίου),
διατρέχει τη χαράδρα της Χούνης και συνήθως καταλήγει, ύστερα από 3 ώρες, στο
καταφύγιο Μπάφι. Είναι σηματοδοτημένο με κόκκινο τετράγωνο και στη θέση Θέριζα
συναντάει άλλο μονοπάτι (γαλάζιο τρίγωνο), όπου έπειτα από 1,5 ώρα βγάζει στο
άλλο καταφύγιο, το Φλαμπούρι.

Το παλιό μονοπάτι, απ’ όπου ανέβαιναν στην Αγία Τριάδα, δεν υπάρχει αφ’ ότου
φτιάχτηκε ο δρόμος. Ξεκινούσε 500 μέτρα πιο πάνω από το τελεφερίκ, από τη θέση
Μετόχι (μετόχι της Μονής Πετράκη). Από το ίδιο σημείο, πάντως, ξεκινάει
σηματοδοτημένο μονοπάτι (κίτρινο τετράγωνο), που τέμνει έξι φορές τις
«φουρκέτες» του ασφάλτινου δρόμου και στην τελευταία φεύγει αριστερά προς το
διάσελο της Σκάλας και τις εγκαταστάσεις του ΣΕΓΑΣ. Είναι καλά σημαδεμένο και
θα χρειαστείτε περίπου 1,5 ώρα για να ολοκληρώσετε την διαδρομή.

Μπαίνοντας στον κεντρικό πυρήνα του εθνικού δρυμού της Πάρνηθας
συνειδητοποιείς ότι το μεγαλύτερο μέρος του είναι βράχια, ενώ τα έλατα είναι
όντως καχεκτικά και κακοαναπτυγμένα, πράγμα που οφείλεται και στις ιδιόμορφες
εδαφικές συνθήκες, αλλά και στη μεταχείριση του δάσους αιώνες τώρα (ξύλευση,
ανοργάνωτη βόσκηση). Παρά το γεγονός ότι η Πάρνηθα μοιάζει με ξερότοπο, θα
πρέπει να σημειώσουμε ότι υπάρχουν τουλάχιστον 40 πηγές εκεί ψηλά, με ονόματα
αρβανίτικα ως επί το πλείστον, πολλές από τις οποίες είναι δεσμευμένες από
τους οικισμούς για ύδρευση (Χασιά και Αυλώνα υδρεύονται από την Πάρνηθα!).

Πολύ δημοφιλή είναι τα μονοπάτια που ξεκινούν λίγο πάνω από την Αγία Τριάδα
στη θέση Τρίστρατο (ενώνονται τρεις ­ ασφάλτινοι πια ­ δρόμοι). Το ένα
κατευθύνεται προς το καταφύγιο Μπάφι, ξεκινάει από δρομάκι και διαρκεί μόλις
30 λεπτά, και το άλλο πηγαίνει προς το ελικοδρόμιο του ξενοδοχείου
«Μοντ-Παρνές» και χρειάζεστε περίπου 20 λεπτά για να φτάσετε. Και τα δύο είναι
καλά σημαδεμένα (κόκκινος κύκλος), πολύ εύκολα, ενώ η θέα είναι εξαιρετική.

Ο περιφερειακός δρόμος που ξεινάει από την Αγ. Τριάδα και κάνει τον γύρο
(Διάσελο Πανός – Μόλα – Μπάφι) είναι συνήθως κλειστός με μπάρα από το
δασαρχείο για λόγους ασφαλείας. Ακολουθώντας το αριστερό παρακλάδι του (στα
200 μέτρα από την Αγ. Τριάδα) περνάμε δίπλα από το Παλιοχώρι (παλιό όμορφο
σημείο παραθερισμού των Αθηναίων, που τώρα έχει μερικές ψησταριές και χώρο
άθλησης), ενώ στα δεξιά μας βλέπουμε μια μεγάλη περιφραγμένη περιοχή. Μέχρι
πριν από 10 χρόνια εδώ λειτουργούσε εκτροφείο θηραμάτων με ελάφια, ζαρκάδια
και κρητικά αγριοκάτσικα. Από αυτά τα ζώα μόνο ένα ζευγάρι ελάφια έχουν
παραμείνει στην περιοχή. Αν και ακούγεται παράξενο, είναι εύκολο να
συναντήσετε ελάφια στην Πάρνηθα. Πρόκειται για τα ελάφια τού τέως βασιλικού
κτήματος Τατοΐου, τα οποία ελευθερώθηκαν λόγω πυρκαγιάς στη δεκαετία του ’70
και τώρα είναι σε ημιάγρια κατάσταση, κυκλοφορώντας με άνεση στο βουνό!

Ο δρόμος που ύστερα από λίγο γίνεται χωμάτινος (αλλά βατός από οποιοδήποτε
αυτοκίνητο) οδηγεί στο διάσελο της Κυράς, κεντρικό κομβικό σημείο μονοπατιών.
Το ένα πηγαίνει προς τον Άγ. Γεώργιο (Κεραμίδι) έπειτα από 20 λεπτά πορείας σε
πευκοδάσος. Το άλλο ανεβαίνει ύστερα από 30 λεπτά στην κορυφή Κυρά, μία από
τις λίγες προσπελάσιμες στην Πάρνηθα. Η σήμανση είναι καλή (κόκκινα σημάδια)
και η θέα από την Κυρά εξαιρετική προς τη Δ. Αττική, τον Κιθαιρώνα, τον
Ελικώνα… ακόμα και τον Παρνασσό! Ένα τρίτο ξεκινάει επίσης από το διάσελο
της Κυράς, πηγαίνει προς τη θέση Κούμπουλα (μέτρια σήμανση) και από εκεί
συνεχίζει για Κιάφα Πίνη και Κιάφα Καμπέρα (μπλε τετράγωνο – μοβ τετράγωνο).
Οι αρχάριοι ας το αφήσουν καλύτερα!

Στα 400 μέτρα από το διάσελο της Κυράς στρίβουμε δεξιά (αριστερά υπάρχει
κλειστή μπάρα) με κατεύθυνση το ρέμα της Γκούρας και το Σπήλαιο του Πανός. Σε
7 χιλιόμετρα περίπου φτάνουμε στο ρέμα του Μποντιά (το μονοπάτι με το μπλε
τετράγωνο έρχεται από τη Φυλή), όπου και σταματάμε, για να περπατήσουμε μέσα
στο ρέμα αναζητώντας το περίφημο Σπήλαιο του Πανός. Λίγο πιο κάτω το ρέμα του
Μποντιά σμίγει με αυτό της Γκούρας και κατηφορίζουν μαζί προς την Μονή
Κλειστών. Η διαδρομή μέσα στο ρέμα και δίπλα στο ύψωμα Άρμα (δεξιά) είναι
εξαιρετική. Ύστερα από 10 λεπτά περπάτημα αναζητούμε με το μάτι τα κόκκινα
βέλη στην αριστερή όχθη, που μας οδηγούν προς το Σπήλαιο του Πανός. Το κόκκινο
μονοπάτι (αφού έχουμε σκαρφαλώσει στην αριστερή όχθη) ενώνεται με το τετράγωνο
μπλε και μαζί κατηφορίζουν πια προς τη σπηλιά. Από ψηλά φαίνεται αδύνατο να
κατέβεις στην είσοδο του σπηλαίου και όσοι έχουν υψοφοβία, μάλλον θα μείνουν
εκεί. Οι υπόλοιποι θα αναζητήσουν τα λαξευτά σκαλιά στον βράχο που σε
κατεβάζουν με σχετική ασφάλεια. Φαίνεται δύσκολο, αλλά δεν είναι ιδιαίτερα και
το καταλαβαίνεις στην ανάβαση επιστροφή που είναι παιχνιδάκι!

Το Άντρο του Πάνα ή Λυχνοσπηλιά (από το πλήθος των λυχναριών που βρέθηκαν
εκεί) δεν αναφέρεται από τους αρχαίους συγγραφείς, παρά το γεγονός ότι τα
ευρήματα το κατατάσσουν από τα σημαντικότερα στο είδος του. Είναι ο μοναδικός
τόπος λατρείας από τα αρχαία χρόνια που έχει βρεθεί μέχρι στιγμής στην Πάρνηθα
και η πρώτη ανασκαφή στη σπηλιά έγινε στα 1900. Από τα ευρήματα (2.000
λυχνάρια, μικρά αγάλματα του Πάνα και του Ερμή, πήλινα ειδώλια και θραύσματα
αγγείων) φαίνεται ότι ο τόπος αυτός «λειτουργούσε» από τα προϊστορικά μέχρι τα
πρώτα χριστιανικά χρόνια και τα λυχνάρια αυτά δεν ήταν προορισμένα για
φωτισμό, αλλά για λατρεία (όπως π.χ. τα χριστιανικά κεριά). Σήμερα το σπήλαιο
μοιάζει εντελώς εγκαταλελειμμένο, στο πάτωμα βρίσκεις ακόμα κεραμικά
θραύσματα, ενώ αρκετοί βεβηλώνουν με τον τρόπο τους τον χώρο εξωτερικά και
εσωτερικά.

Επιστρέφοντας στον κεντρικό χωμάτινο δρόμο (με τα πόδια φυσικά!), αν τον
συνεχίσουμε θα βγούμε στη διασταύρωση Κλιμέντι περνώντας επάνω από το ρέμα της
Γκούρας, τη Σπηλιά του Μπατάκα και την πηγή Πόρος (όλα συγκεντρωμένα λίγο πριν
από τη διασταύρωση). Εδώ, δίπλα στις καλύβες των ρητινοσυλλεκτών, οι δρόμοι
χωρίζουν. Αριστερά, πηγαίνεις για Χασιά (στα 3 χλμ. βγαίνεις στις πρώτες
ταβέρνες κοντά στο φρούριο της Φυλής) και δεξιά για Αυλώνα. Αν καταφέρετε να
πραγματοποιήσετε μία ή δύο διαδρομές από αυτές τις ελάχιστες που προτείνονται,
να είστε σίγουροι ότι θα δείτε με άλλο μάτι το «άγνωστο» βουνό που βρίσκεται
δίπλα στο σπίτι σας, στην Αθήνα. Σε πολλά σημεία θα μείνετε με το στόμα
ανοιχτό και δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι σύντομα θα επιστρέψετε, για να
ανακαλύψετε ακόμα περισσότερα. Μικροί και μεγάλοι ενθουσιάζονται περπατώντας
στην Πάρνηθα και δεν είναι καθόλου τυχαίο!

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΖΟΠΟΡΙΑ

Δεν σας λέμε να γίνετε ξαφνικά ορειβάτες, ούτε να κάνετε αναρρίχηση σε
ορθοπλαγιές. Μιλάμε για απλό περπάτημα ως εξαίρετη σωματική άσκηση, σε ένα
περιβάλλον που λίγο έως πολύ εγγυάται και την ψυχική σας ανάταση. Για τη ζεστή
αυτή εποχή χρειάζεστε αθλητικά παπούτσια (ή αρβυλάκι), ελαφρύ ρουχισμό
(αποφύγετε τα σορτς, γιατί υπάρχουν περιοχές με πυκνή χαμηλή βλάστηση),
καπέλο, γυαλιά, πιθανά αντηλιακή κρέμα, ένα παγούρι ή μπουκάλι με νερό, έναν
ορειβατικό χάρτη για να μάθετε περισσότερα και ένα αντιανεμικό-αδιάβροχο γιατί
ποτέ δεν ξέρετε… Όλα αυτά χωράνε σε ένα μικρό σακίδιο πλάτης, που δεν θα σας
κουράσει καθόλου. Επίσης, μπορείτε να πάρετε και το φαγητό σας μαζί, αλλά
προσοχή να μην αφήσετε ούτε σκουπιδάκι πίσω σας.

ΠΕΖΟΠΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΑΡΝΗΘΑ

Το περίπλοκο, ασαφές και δαιδαλώδες ανάγλυφο της Πάρνηθας, με τα ελάχιστα
χαρακτηριστικά-αναγνωρίσιμα σημεία χρειάζεται προσοχή. Τα μονοπάτια που
προτείνονται ­ αλλά και πολλά άλλα ­ είναι καλά σημαδεμένα, οπότε δύσκολα θα
χαθείτε. Αν ξεφύγετε από το μονοπάτι, το καλύτερο που έχετε να κάνετε, είναι
να επιστρέψετε πίσω, προσπαθώντας να εντοπίσετε τη συνέχειά του.

Θα πρέπει, επίσης, να γνωρίζετε ότι στον εθνικό δρυμό της Πάρνηθας
απαγορεύεται το άναμμα φωτιάς, η κοπή δένδρων, κλαδιών, το ξερίζωμα και η
συλλογή λουλουδιών, το κυνήγι, η διακίνηση όπλων, η βοσκή, η διανυκτέρευση σε
σκηνές και τροχόσπιτα και, φυσικά, η κάθε είδους ρύπανση του χώρου.

Όσοι φτάσετε μέχρι το Σπήλαιο του Πανός, θα πρέπει να προσέξετε την κατάβασή
σας στην είσοδο του σπηλαίου. Δεν είναι ακατόρθωτο, δεν είναι και εύκολο όμως.

ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ – ΤΗΛΕΦΩΝΑ

Στην Αγία Τριάδα μπορείτε να βρείτε από περίπτερα που διαθέτουν τα πάντα μέχρι
καφετέριες και εστιατόρια. Για πλήρη παροχή υπηρεσιών το «Μοντ-Παρνές»
(ξενοδοχείο, εστιατόριο, καφέ και καζίνο τηλ.: 2469.111) είναι ακριβώς δίπλα
σας. Από τη θέση Μετόχι μέχρι το «Μοντ-Παρνές» μπορείτε να διαλέξετε να
ανεβείτε με το τελεφερίκ.

Στο καταφύγιο Μπάφι (υψομ. 1.160 – τηλ.: 2469.050) μπορείτε να βρείτε φαγητό
και να διανυκτερεύσετε από Παρασκευή μέχρι Κυριακή απόγευμα (50 κρεβάτια). Για
περισσότερες πληροφορίες απευθυνθείτε στον ΕΟΣ Αθηνών τηλ.: 3212.355.

Ανάλογες υπηρεσίες και πρόχειρο φαγητό θα βρείτε στο καταφύγιο Φλαμπουρίου
(τηλ.: 2464.666) που διαθέτει 40 κλίνες. Για περισσότερες πληροφορίες
τηλεφωνήστε στον ΕΟΣ Αχαρνών στο τηλ. 2461.528.

Εύκολα μπορείτε να αποκτήσετε όλη τη γνώση για τα μονοπάτια και τις διαδρομές
που μπορείτε να πραγματοποιήσετε στην Πάρνηθα. Πολλοί είναι εκείνοι που έχουν
περιηγηθεί στο βουνό πολύ πριν από εσάς και έχουν καταγράψει με σαφήνεια ό,τι
χρειάζεται να ξέρετε. Η πιο πρόσφατη και ενημερωμένη έκδοση που κυκλοφόρησε
ανήκει στις εκδόσεις «Ανάβαση» με τίτλο «Πάρνηθα. Οδηγός στη φύση και τα
μονοπάτια». Περιέχει αξιόπιστο χάρτη 1:35.000, αναλυτικό οδηγό των μονοπατιών
και ένα φοβερό πραγματικά ευρετήριο των τοπωνυμίων, πολλά από τα οποία
χάνονται στο πέρασμα του χρόνου… άριστα 10 με τόνο! Πολύ καλό είναι και το
βιβλιαράκι (μαζί με χάρτες) «Μονοπάτια της Πάρνηθας» του Αντώνη Καλογήρου, που
κυκλοφόρησε πέρυσι από τις εκδόσεις Road. Οι ίδιες εκδόσεις διαθέτουν και
χάρτη της ορεινής περιοχής της Πάρνηθας.