Η Τεχνολογία ζητεί μαθητές

Στις 10, 11 και 12 Φεβρουαρίου του 2000, το Συμβούλιο της Ευρώπης
συνδιοργάνωσε με το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο στην Αθήνα συνέδριο με θέμα «Η
διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών και ο πολίτης».

Το συνέδριο αυτό εντάσσεται στο κεντρικό πρόγραμμα που προωθεί ο διεθνής
οργανισμός τα τελευταία χρόνια με θέμα «Εκπαίδευση για τη Δημοκρατική
Πολιτεία».

Η έμφαση στην εκπαίδευση για τον πολίτη είναι αποτέλεσμα ριζικών αλλαγών, όπως
η παγκοσμιοποίηση των οικονομιών, ο επαναπροσδιορισμός του ρόλου του
έθνους-κράτους, η πολυπολιτισμικότητα των σύγχρονων κοινωνιών, ο
πολλαπλασιασμός των πολιτιστικών μηνυμάτων λόγω της ανάπτυξης των νέων
τεχνολογιών κ.ά.

Οι παράγοντες αυτοί αναπροσδιορίζουν την παραδοσιακή έννοια του πολίτη. Για
τον λόγο αυτό η παιδεία για τον πολίτη αποκτά προτεραιότητα και επεκτείνει τα
όριά της και πέραν των κοινωνικο-πολιτικών μαθημάτων. Διατρέχει όλα τα
μαθήματα, σε μια διακλαδική/διεπιστημονική αντιμετώπιση.

Στη συνέχεια παραθέτουμε μερικούς από τους κεντρικούς προβληματισμούς του
συνεδρίου.

Οι σχέσεις

Οι επιστήμες/τεχνολογία αποτελούν κύριες κοινωνικές δυνάμεις. Η παραγωγή, η
διάδοση και η διαχείριση της πληροφορίας/γνώσης είναι κεντρικά στοιχεία της
συγκρότησης των κοινωνιών. Η βαρύνουσα σημασία των επιστημών στη συγκρότηση
της ταυτότητας του πολίτη συνδέεται με νέες προσεγγίσεις μάθησης όπως:

­ Η έμφαση στη δημιουργική αμφισβήτηση, τη συνεχή αναζήτηση, την απομυθοποίηση
των βεβαιοτήτων και της αυθεντίας.

­ Η οργάνωση της διδασκαλίας των Φυσικών Επιστημών γύρω από μερικές
«έννοιες-κλειδιά», οι οποίες συνδέονται με τις κοινωνικές, πολιτισμικές,
οικονομικές διαστάσεις του πολίτη.

Συγκεκριμένα, οι θεμελιώδεις έννοιες της Φυσικής (χώρος, χρόνος, ύλη,
ενέργεια) μπορούν να συνδεθούν με ανάλογες έννοιες του κοινωνικο-πολιτισμικού
χώρου, όπως η ταυτότητα, η μνήμη/ιστορία, η πληροφορία και
λειτουργίες/δράσεις. Με τον τρόπο αυτό ο κατακερματισμός και ο πληροφοριακός
χαρακτήρας της γνώσης δίνουν τη θέση τους σε έναν νέο τρόπο σκέψης, σε μια
σύνθετη εικόνα του φυσικού-κοινωνικού κόσμου, μέσα από τις διαφορετικές
οπτικές των γνωστικών αντικειμένων (σχήμα).

­ Η δημιουργία του νέου εικονικού περιβάλλοντος και της δικτυακής οργάνωσης
των σχολείων είναι ο νέος κόσμος που διαμορφώνουν οι νέες τεχνολογίες.

Η εικονική πραγματικότητα μπορεί να αποτελέσει ένα μέσο ενίσχυσης της
πραγματικής ζωής, της επικοινωνιακής ικανότητας και της μάθησης. Πολλές
διδακτικές θεωρήσεις προσφέρουν μεθοδολογίες ένταξης της εικονικής
πραγματικότητας στον μαθησιακό κύκλο.

Μόρφωση για όλους

* Η ανταπόκριση της διδασκαλίας των Φυσικών Επιστημών στον αυξημένο ρόλο της
στη διαμόρφωση του πολίτη διατυπώνεται με το αίτημα «επιστημονική μόρφωση για
όλους». Το αίτημα αυτό επισημαίνει την ανάγκη η σχετική διδασκαλία να
απευθύνεται σε όλους τους μαθητές και να παρέχει τις απαραίτητες γνώσεις,
δεξιότητες και αξίες, οι οποίες αποτελούν βασικά εφόδια στη ζωή. Επιστημονικά
μορφωμένος είναι εκείνος που κατανοεί έννοιες και αρχές της επιστήμης.

Εξοικειώνεται με τον φυσικό κόσμο. Χρησιμοποιεί επιστημονικούς τρόπους τού
σκέπτεσθαι για προσωπικούς και κοινωνικούς σκοπούς.

* Ειδικότερα, βασική επιδίωξη είναι η υπέρβαση της παραδοσιακής διδασκαλίας, η
οποία έχει ως κέντρο βάρους την εκμάθηση συγκεκριμένης γνωστικής ύλης. Η
μάθηση πρέπει αντίστροφα να αρχίζει από τον εμπειρικό κόσμο, την καθημερινή
ζωή, την τεχνολογική πραγματικότητα, τις επιδράσεις στην κοινωνία, τις ιδέες
των μαθητών και μέσω αυτών να εισάγει τον μαθητή στον κόσμο των εννοιών και
των νόμων της σχολικής μάθησης. Η μάθηση αυτή συνδέεται με την κατάκτηση
τρόπων σκέψης (λογική, αυτονομία, αντικειμενικότητα, συλλογισμός,
κριτική-ορθολογική σκέψη). Στοχεύει στην ανάπτυξη επιστημονικών αξιών όπως
περιέργεια, δημιουργικότητα, φαντασία, αποφυγή δογματισμού, αισθητική διάσταση
(η ομορφιά στη φύση, στις ιδέες, στις μεθόδους, στις δομές και στους ζωντανούς
οργανισμούς).

Έλλειμμα παιδείας

Η μάθηση στις Φυσικές Επιστήμες πρέπει να εντάσσει τον μαθητή στην
κατασκευή/ανάπτυξη της επιστημονικής γνώσης. Έννοιες οι οποίες δεν συνδέονται
με τον τρόπο που σκέπτονται οι μαθητές για τη ζωή δεν οδηγούν σε μάθηση.

* Το περιεχόμενο της μάθησης να επικεντρώνεται στο τι είναι αναγκαίο στη ζωή,
σε ιδέες και δεξιότητες με τη μεγαλύτερη εκπαιδευτική σημασία.

* Ο περιορισμός της πληροφοριακής ύλης (περιεχομένου) βοηθά στη βελτίωση της
μάθησης. Οι εκπαιδευτικοί μπορούν τότε να εισάγουν τις βασικές ιδέες σταδιακά
σε ποικιλία συνθηκών, σε συνάρτηση με την ανάπτυξη και τη συμμετοχή των
μαθητών. Έτσι παρέχεται ποικιλία προσεγγίσεων, ένας πλουσιότερος κόσμος και
επιτυγχάνεται καλύτερη κατανόηση από τους μαθητές σε σχέση με μια
κατακερματισμένη προσφορά πληροφοριών/γεγονότων.

Συμπέρασμα: Ενώ έχουμε εισέλθει στον 21ο αιώνα, φαίνεται ότι στην εκπαίδευση
είμαστε ακόμα προσκολλημένοι στον 19ο αιώνα. Η μάθηση επικεντρώνεται
περισσότερο στις απαντήσεις παρά στα ερωτήματα, στην απομνημόνευση αντί της
κριτικής σκέψης, στον κατακερματισμό της πληροφοριακής γνώσης αντί της
σύνθεσης και της ενότητας των ιδεών που συνιστά την ουσία της παιδείας. Η
ελληνική εκπαίδευση φαίνεται ότι βιώνει έντονα αυτό ακριβώς το πρόβλημα.

Ο Χρίστος Δούκας είναι σύμβουλος Φυσικής του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και
εκπρόσωπος της Ελλάδας στο Συμβούλιο της Ευρώπης.