ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Έρευνα και ανάπτυξη

Οι έμπειρες κοινωνίες μετασχηματίζονται σε κοινωνίες της γνώσης με βασικές
τους προτεραιότητες την παιδεία και την έρευνα, που αποτελούν στοιχεία
πολιτισμού και συμβάλλουν στον αυτοσεβασμό μιας χώρας, στη διαρκή ανθρώπινη
ανάπτυξή της και μαζί στη διεθνή της προβολή.

Η έρευνα στον χώρο των θετικών επιστημών μάς φέρνει κοντά στην αντικειμενική
πραγματικότητα, ενώ η παιδεία και η έρευνα στους χώρους των κοινωνικών
επιστημών και των επιστημών του ανθρώπου στοχεύουν στη συνοχή της κοινωνίας,
στην οργάνωση και λειτουργία των δομών της, στην αυτογνωσία και την
αναπαράστασή τους, στον σεβασμό του άλλου.

Η έρευνα ως σύστημα παραγωγής γνώσης είναι στενά συνδεδεμένη με την εκπαίδευση
και την τεχνολογία και απαιτεί ιδιαίτερο σχεδιασμό, δημιουργία παράδοσης,
αποδοχή και στήριξη από την κοινωνία και βαθιά πίστη ότι αποτελεί τη
μακροπρόθεσμη επένδυσή της.

Για να υπάρξει εθνική στρατηγική έρευνας, πρέπει η χρηματοδότησή της να
προέρχεται κυρίως από εθνικούς πόρους. Το γεγονός αυτό θα επιτρέψει τόσο στην
ενίσχυση δαπανηρών υποδομών (κτίρια – εξοπλισμοί) όσο και στην ενίσχυση των
υπολοίπων αναγκαίων συντελεστών έρευνας (ανθρώπινο δυναμικό – λειτουργικά
έξοδα). Πρέπει να τονιστεί ότι μια τέτοια προοπτική θα απαιτήσει όχι μόνο
επενδύσεις, αλλά και εμπνευσμένους θεσμούς και κεντρικούς στρατηγικούς
σχεδιασμούς. Η ανταγωνιστικότητά της όμως επιβάλλει τη σύγχρονη αποδοχή της
από τη διεθνή κοινότητα, π.χ. Ε.Ε., από την οποία μπορούν να αναζητηθούν
χρηματοδοτήσεις κυρίως των υποδομών. Στον χώρο της έρευνας η πατρίδα μας
διαθέτει, συγκριτικά με άλλες χώρες, επιστημονικό δυναμικό υψηλής στάθμης τόσο
στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. Εκεί όμως που υστερεί είναι στην
παράδοση, στην προτεραιότητα, στη συνέχεια της πολιτικής και την αναγνώριση
της αναγκαιότητας της έρευνας. Στις σημερινές συνθήκες η πολιτεία πρέπει να
εστιάσει την προσοχή της στη συνεχή αποτίμηση (να αποτελεί βασικό στοιχείο για
χρηματοδότηση της έρευνας) και την ορθολογική επιλογή των κύριων κατευθύνσεων,
στις οποίες θα δοθεί αυξημένη προτεραιότητα, π.χ. διεθνείς τάσεις της
επιστήμης, εθνικές ανάγκες για την ανάπτυξη της οικονομίας, του πολιτισμού,
της κοινωνικής συνοχής, του διεθνούς ρόλου της χώρας, την ποιότητα του
ανθρώπινου δυναμικού, την καινοτομία. Η ταχύτητα των σημερινών αλλαγών
δημιουργεί μια αμφίδρομη αλληλεπίδραση μεταξύ της βασικής και εφαρμοσμένης
έρευνας, και ιδιαίτερα στους στρατηγικής σημασίας τομείς υψηλής τεχνολογίας
(πληροφορική, επικοινωνίες, νέα υλικά, βιοτεχνολογία). Πρέπει να γίνει σαφές
ότι τα όρια μεταξύ βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας δεν είναι ευδιάκριτα γιατί
σχεδόν πάντοτε η βασική έρευνα τού χθες γίνεται η εφαρμοσμένη έρευνα τού
σήμερα (βασική έρευνα είναι η εφαρμοσμένη έρευνα που περιμένει να εφαρμοστεί ­
ο χρόνος εφαρμογής ποικίλλει από χρόνια σε ημέρες). Τα αποτελέσματα της
εφαρμοσμένης έρευνας καταλήγουν σε εφαρμογές που φυσικά δεν είναι συνώνυμες με
την εφαρμοσμένη έρευνα (βασική>εφαρμοσμένη>εφαρμογές).

Είναι γεγονός ότι η βασική έρευνα πρέπει να πάρει τη θέση της ανάμεσα στις
πρώτες προτεραιότητας της χώρας. Πρέπει να τονιστεί ότι η βασική έρευνα δεν
απαιτείται μόνο για την παραγωγή πρωτότυπης τεχνολογίας αλλά και για την
επιλογή της κατάλληλης προς εισαγωγή και για τη μετέπειτα προσαρμογή της στις
τοπικές συνθήκες.

Η έρευνα στην πατρίδα μας διεξάγεται στα ερευνητικά κέντρα και τα πανεπιστήμια
και ελάχιστα από τον παραγωγικό ιστό. Τα ερευνητικά κέντρα επικεντρώνουν το
ενδιαφέρον τους στην έρευνα ποιότητας και την εκπαίδευση νέων ερευνητών (η
κινητικότητα και αλληλεπίδραση με τη διεθνή ερευνητική κοινότητα είναι
συστατικά της λειτουργίας τους). Η διαφορά τους με τις ακαδημαϊκές μονάδες
εντοπίζεται στη βαρύτητα που έχει σ’ αυτές η προπτυχιακή εκπαίδευση. Είναι
βέβαια κοινός τόπος ότι η προπτυχιακή εκπαίδευση ποιότητας δεν είναι δυνατή
χωρίς παράλληλη ερευνητική δραστηριότητα. Κατά συνέπεια, η έρευνα ποιότητας
και τα επακόλουθα αυτής είναι στόχοι τόσο για τα πανεπιστήμια όσο για τα
ερευνητικά κέντρα. Μια χώρα χωρίς αξιόλογο ερευνητικό ιστό είναι χωρίς κύρος
και αδύναμη από κάθε άποψη ­ πολιτιστική, οικονομική, κοινωνική. Η χώρα μας,
με συνολικό ποσοστό 0,49% του ΑΕΠ για έρευνα και τεχνολογία (το χαμηλότερο
στην Ε.Ε.), δεν θεμελιώνει προοπτική ανάπτυξης σε βάθος στις σημερινές
ανταγωνιστικές συνθήκες. Οι οργανωμένες μεταπτυχιακές σπουδές, η αναδιάρθρωση
του ερευνητικού ιστού, η συνεχής αξιολόγηση των εκπαιδευτικών και ερευνητικών
δομών, η δημιουργία ερευνητικών δικτύων, η κινητικότητα των ερευνητών, οι
αξιόπιστες δομές και το σταθερό νομικό πλαίσιο λειτουργίας τους, η ενισχυμένη,
σύμφωνα με τα διεθνή κριτήρια, χρηματοδότηση και η σταθερή πολιτική έκφραση
για την αναγκαιότητα της έρευνας θα δημιουργήσουν συνθήκες ένταξης της χώρας
μας στις έμπειρες κοινωνίες.

Ο καθηγητής Χρήστος Β. Μασσαλάς είναι πρύτανης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.