ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η αγορά αποφασίζει

«Όλοι οι χώροι είναι ουδέτεροι, και η αρχιτεκτονική έχει τη δυνατότητα να
προσδίδει νόημα στο κενό».

Πήτερ Σμίθσον: «Η σοφία ενός αρχιτέκτονα πηγάζει από την παρατήρηση»

Στα 77 του χρόνια, και ύστερα από μισό αιώνα παθιασμένης ενασχόλησης με τη
δουλειά του, ο Πήτερ Σμίθσον έχει πια κατασταλαγμένες απόψεις. Αν, για
παράδειγμα, δεν αρέσει στον ίδιο να δουλεύει σ’ ένα κτίριο χωρίς φυσικό φως,
πώς θα μπορούσε να σχεδιάσει ένα χώρο όπου δεν θα του άρεσε να ζει; Το 1959,
όταν ανέλαβε μαζί με τη γυναίκα του να σχεδιάσει τα νέα γραφεία του
«Εκόνομιστ» στο Λονδίνο, έκοψε τις γωνίες των κτιρίων για να επιτρέπει την
απρόσκοπτη δίοδο του φωτός. Σήμερα, όμως, βλέπει παντού τριγύρω του γραφεία
όπου δεν μπαίνει ποτέ το φως. Διαθέτουν υπερσύγχρονα αυτόματα συστήματα
ανανέωσης του αέρα, οι τουαλέτες τους εξαερίζονται τεχνητά, αλλά δεν τα βλέπει
ο ήλιος. Η στοιχειώδης αρχή του φυσικού φωτισμού θυσιάζεται στον βωμό της
μορφής. Και τη μορφή, λέει ο Βρετανός αρχιτέκτονας στην «Ελ Παΐς», την
αποφασίζει η αγορά, που παράγει κτίρια πανομοιότυπα, κλωνοποιημένα, χωρίς
προσωπικότητα, χωρίς σχέση με τον χώρο.

Μέλη της μυθικής «Ομάδας Χ», ο Βρετανός αρχιτέκτονας και η σύζυγός του Άλισον
Τζιλ δούλεψαν μαζί για 40 χρόνια, μέχρι τον θάνατό της, το 1993. Η σχέση τους
ξεκινούσε από την πνευματική επικοινωνία και κατέληγε στο αίσθημα ­ αντίθετα
με την άποψή τους για την αρχιτεκτονική, που ξεκινούσε από την ανάλυση των
αναγκών των ατόμων και μια συγκεκριμένη αίσθηση του χώρου, για να ολοκληρωθεί
με μια ιδέα. Το 1949 κέρδισαν ένα διαγωνισμό για την ανέγερση ενός σχολείου
στο Νόρφολκ, που θα ήταν προκατασκευασμένο και φωτεινό. Τρία χρόνια αργότερα
έλαβαν μέρος στο πρόγραμμα Golden Lane για την ανοικοδόμηση μιας
βομβαρδισμένης ζώνης του Κόβεντρυ. Όλα τα κτίρια που σχεδίασαν στη συνέχεια,
μεταξύ των οποίων τα γραφεία του «Εκόνομιστ» και το συγκρότημα κατοικιών
«Ρομπέν των Δασών», στηρίζονταν πάντα στις ανάγκες των χρηστών.

Εδώ και δέκα χρόνια, ο Σμίθσον ασχολείται με τον βαθμιαίο εξανθρωπισμό ενός
γερμανικού εργοστασίου, του Hexenhaus. Και μπορεί να απαντήσει πλέον από πού
πηγάζει η σοφία ενός αρχιτέκτονα: από την παρατήρηση. Πρέπει να είσαι
περίεργος, να προσπαθείς να καταλάβεις καλύτερα τα πράγματα, όχι όμως πράγματα
αφηρημένα, αλλά εκείνα με τα οποία ασχολείσαι. Όπως όταν μιλάς με κάποιον και
ξαφνικά σου έρχεται να τον ρωτήσεις «Τι δουλειά έκανε η μητέρα σου;», γιατί
αυτή η ερώτηση σου παρέχει περισσότερες πληροφορίες από εκείνες που σου δίνει
ο συνομιλητής σου. Βλέπεις κτίρια από τεχνικής πλευράς άρτια, όπως εκείνα που
σχεδιάζει ο Νόρμαν Φόστερ, τα οποία όμως δεν είναι ανθρώπινα: το λεγόμενο
αμερικανικό μοντέλο. Από την άλλη πλευρά υπάρχουν αρχιτέκτονες, όπως ο
Άιζενμαν ή ο Λίμπεσκιντ, που ανέπτυξαν για χρόνια θεωρίες κι ύστερα θέλησαν να
τις εφαρμόσουν στην πράξη. Αυτό είναι πολύ επικίνδυνο. Οι αφηρημένες ιδέες δεν
μπορούν να αποφασίζουν τον τρόπο ζωής των ανθρώπων.