Ο ήλιος, το καλύτερο φάρμακο

Τα αρχικά της, «SAD», σημαίνουν στ’ αγγλικά «θλιμμένος». Και η ασθένεια
αυτή, που προκαλείται από την έλλειψη του φυσικού φωτός του ήλιου φαίνεται πως
είναι μια ακόμη από τις… κληρονομιές του σύγχρονου τρόπου ζωής και εργασίας.

Ηλιακό φως. Δημιουργεί ευεξία και καλή απόδοση στην εργασία, ενώ η έλλειψή του προκαλεί κατάθλιψη και διαταραχές ύπνου

Η «ψυχική διαταραχή των εποχών» (seasonal affective disorder) είναι μια μορφή
κατάθλιψης που συνδέεται με την αλλαγή των εποχών και με τις μεταβολές στο
ηλιακό φως. Συμπτώματά της είναι η θλίψη, η απώλεια ενέργειας, η αναστολή της
ερωτικής επιθυμίας, η αποφυγή των κοινωνικών επαφών και ιδιαίτερα χαμηλοί
ρυθμοί της καθημερινότητας. Το πιο φανερό σύμπτωμα, όμως, είναι η υπερβολική
όρεξη και μάλιστα η προτίμηση στα γλυκά και τους υδατάνθρακες.

Όπως προκύπτει από έρευνα του Αμερικανού καθηγητή Κλινικής Ψυχιατρικής, κ.
Νόρμαν Ρόσενταλ, οι ασθενείς με αυτό τον τύπο κατάθλιψης βιώνουν τα παραπάνω
συμπτώματα μόνο κατά τη διάρκεια των χειμερινών και φθινοπωρινών μηνών, όταν
υπάρχει λιγότερο ηλιακό φως και αρχίζουν να αισθάνονται καλύτερα με τον ερχομό
της άνοιξης. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του καθηγητή, περίπου το 20% των
Αμερικανών υποφέρει απ’ αυτήν τη μορφή κατάθλιψης, ενώ η ασθένεια «χτυπά» σε
διαφορετικό βαθμό ανθρώπους που ζουν σε διαφορετικές περιοχές: για παράδειγμα,
στη ζώνη της Φλόριντα, όπου υπάρχει μεγάλη ηλιοφάνεια, η αρρώστια εμφανίστηκε
σ’ ένα ποσοστό 1,5% του πληθυσμού, ενώ σε βόρειες περιοχές, κοντά στον Καναδά,
με τις γκρίζες και βροχερές ημέρες, το ποσοστό αυτό ανέβαινε στο 9%.

Τα πρώτα πειράματα

Όπως εξηγεί στα «ΝΕΑ» ο ερευνητής στην Ομάδα Μελετών Κτιριακού Περιβάλλοντος
του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Άρης Τσαγκρασούλης, «τα πρώτα πειράματα γι’ αυτήν
τη μορφή κατάθλιψης ξεκίνησαν στην Αμερική γύρω στο 1970, όταν και
διαπιστώθηκε ότι κάποιοι άνθρωποι παθαίνουν κατάθλιψη από τη μεταβολή του
φωτισμού με το πέρασμα των εποχών. Τα πειράματα αυτά γίνονταν σε δωμάτια και
με την εφαρμογή φωτός 1.500 λουξ στους ασθενείς παρατηρήθηκαν μεταβολές στην
εφίδρωση, την πίεση του αίματος, τη θερμοκρασία, αλλά και το εσωτερικό ρολόι
του οργανισμού».

Για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης αυτής, προτείνεται η «φωτοθεραπεία», η
έκθεση του ασθενούς για μισή ώρα κάθε μέρα σε ειδικές λάμπες. Η θεραπεία
πρέπει να γίνεται πριν από τις 10.00 το πρωί, ώστε να ρυθμιστεί η μελατονίνη,
η ουσία που εκκρίνεται κατά τη διάρκεια του βραδινού ύπνου και σχετίζεται
άμεσα με το ηλιακό φως της κάθε εποχής.

Κοιμόμαστε λιγότερο

Οι διαταραχές που προκαλούν οι μεταβολές του φωτισμού στο βιολογικό μας ρολόι,
προκαλούν εκτός από κατάθλιψη και σοβαρά προβλήματα στον ύπνο. Σύμφωνα με
έρευνα του Εθνικού Ινστιτούτου Υγείας των ΗΠΑ, σήμερα κοιμόμαστε λιγότερο από
τους προγόνους μας και η κυριότερη αιτία γι’ αυτό είναι… η ανακάλυψη του
ηλεκτρικού.

Το τεχνητό φως μάς επιτρέπει να μένουμε ξύπνιοι και να δουλεύουμε πολύ
περισσότερες ώρες απ’ αυτές που υπαγορεύουν οι κυκλικοί ρυθμοί του ηλιακού
φωτός. Και παρά το γεγονός ότι μέχρι σήμερα ήταν γνωστό πως ο ήλιος είναι
αυτός που ρυθμίζει το εσωτερικό ρολόι του εγκεφάλου που καθορίζει τι ώρα
κοιμόμαστε, τα νέα στοιχεία δείχνουν ότι και το τεχνητό φως μιας λάμπας
επηρεάζει το ρολόι αυτό. Τα αποτελέσματα των ερευνών έδειξαν ότι όταν οι
άνθρωποι εκτίθενται σε τεχνητό φως, αφού πρώτα έχουν εκτεθεί στον ήλιο, το
βιολογικό τους ρολόι προγραμματίζεται ξανά, έτσι ώστε η ανάγκη για ύπνο να
εμφανίζεται γύρω στις 4.00 ή 5.00 τα ξημερώματα.

Χωρίς το τεχνητό φως η ανάγκη αυτή θα παρουσιαζόταν γύρω στα μεσάνυχτα και
συνέπεια της αλλαγής αυτής είναι να ξυπνάμε ακριβώς την ώρα που κορυφώνεται η
ανάγκη του σώματος για ύπνο.

Μεγαλύτερη απόδοση

Οι θετικές επιδράσεις του ηλιακού φωτός είναι, άλλωστε, γνωστές: «Το ηλιακό
φως είναι το καλύτερης ποιότητας φως. Η ίδια η ανθρώπινη ανάπτυξη απαιτεί τον
ήλιο, γιατί χωρίς την απορρόφηση του φωτός του δεν μπορεί να επιτελέσει
κάποιες βασικές λειτουργίες», επισημαίνει ο καθηγητής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο
Αθηνών κ. Ματθαίος Σανταμούρης. Και συμπληρώνει ότι «ο ήλιος μάς επιτρέπει να
έχουμε μεγαλύτερη απόδοση στη δουλειά μας, καλύτερη δυνατότητα μάθησης, ενώ
επιταχύνει τη διαδικασία ανάρρωσης από μια ασθένεια».

Όσο για τα κριτήρια «οπτικής άνεσης» που ορίζει η Παγκόσμια Οργάνωση Φωτισμού
για έναν χώρο, αυτά είναι τα εξής: να υπάρχουν σωστά επίπεδα φωτισμού, να μην
υπάρχει θάμβωση (οτιδήποτε θαμπώνει τον χώρο), να μπορεί κανείς να βλέπει προς
τα έξω και να βλέπει κάτι όμορφο, για παράδειγμα, αν όχι ένα παράθυρο,
τουλάχιστον μια ωραία εικόνα. «Το φυσικό φως είναι θετικό για τον άνθρωπο,
γιατί ξυπνά τα αταβιστικά του συναισθήματα, ενώ και φασματικά ταιριάζει
καλύτερα στο ανθρώπινο μάτι», λέει ο κ. Τσαγκρασούλης.

Επισημαίνει δε, ότι «σύμφωνα με έρευνα αμερικανικής εταιρείας που έγινε πέρυσι
σε σούπερ μάρκετ και σχολεία, αποδείχθηκε η ευεργετική επίδραση του ηλιακού
φωτός. Σε σούπερ μάρκετ όπου έγιναν ειδικές τρύπες στο ταβάνι για να μπαίνει
φυσικό φως, η κατανάλωση αυξήθηκε κατά 40%, ενώ στα σχολεία που έγινε κάτι
ανάλογο, ώστε να μπαίνει το ηλιακό φως, οι αποδόσεις των μαθητών στα τεστ
αυξήθηκαν κατά 25%.

Στις ημέρες μας, όμως, γίνεται και η συζήτηση για το κατά πόσον οι λάμπες
φθορισμού στα σχολεία αυξάνουν την επιθετικότητα των μικρών παιδιών».

Κούραση και πονοκέφαλοι

Όπως φαίνεται, τα πάντα είναι ζήτημα απώλειας του «κιρκαδιανού ρυθμού».
Πρόκειται για το βιολογικό μας ρολόι, δηλαδή για την πληροφορία που παίρνουμε
όταν κοιτάμε έξω πως είναι μέρα ή νύχτα, ώστε ν’ ασχοληθούμε με τις ανάλογες
δραστηριότητες. Καθώς, όμως, η πλειοψηφία των συγχρόνων χώρων εργασίας δεν
διαθέτει παράθυρα και οπτική πρόσβαση στο φυσικό περιβάλλον, αυτός ο ρυθμός
τελικά χάνεται, με αποτέλεσμα την έντονη αίσθηση κούρασης και τους συχνούς
πονοκεφάλους.

Αυτή την εποχή, μάλιστα, πραγματοποιείται σε μια γαλλική εταιρεία, στη Λυών,
ανάλογο πείραμα: απέναντι από τα γραφεία των εργαζομένων έχουν τοποθετηθεί
τεχνητά παράθυρα με στορ, πίσω από τα οποία έχουν τοποθετηθεί προβολείς που
μιμούνται το ηλιακό φως.

Στα γραφεία, έχουν επίσης τοποθετηθεί σειρές από πλήκτρα, ώστε οι εργαζόμενοι
να τα πατούν δηλώνοντας ανά πάσα στιγμή πώς αισθάνονται στο νέο περιβάλλον.