ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο τηλεθεατής δεν αγαπά το γκρίζο

Οι εκλογές αναδεικνύουν, για μία ακόμη φορά, την πρωτοκαθεδρία της
τηλεοπτικής εικόνας. Ο πολιτικός λόγος έχει μεταφερθεί στη μικρή οθόνη
δοκιμάζοντας την πειθώ και την αξιοπιστία του. Λησμονείται, όμως, μια μεγάλη
αλήθεια: το αμφίδρομο παιχνίδι που εκτυλίσσεται ανάμεσα στο μήνυμα και τον
αποδέκτη του μηνύματος.

Ο λόγος, βέβαια, για την αρνητική διαφήμιση της Νέας Δημοκρατίας. Για το
γκρίζο τοπίο που τις τελευταίες ημέρες απλώνει τα πλοκάμια του στη μικρή
οθόνη.

Ποια είναι τα περιθώρια επιρροής μιας τέτοιας εκστρατείας;

Θα αναφερθώ ενδεικτικά στο σποτ για την εγκληματικότητα. Σε ένα καφενείο,
παίζοντας τάβλι, πολίτες-ηθοποιοί αφηγούνται τα παθήματά τους. Χωρίς να
καταλαβαίνεις αν κάνουν πλάκα ή όχι, καθώς στην τηλεόραση εμφανίζεται ο
Πρωθυπουργός, αυτοί «αμέριμνα» μιλάμε για λεηλατημένα σπίτια και ανοιγμένα
κεφάλια. Μοιάζει να είμαστε περικυκλωμένοι από δολοφόνους ή, στην καλύτερη
περίπτωση, από αιμοβόρους ληστές.

«Τα μάθατε; Χθες βράδυ άνοιξαν το σπίτι του Θόδωρου». «Αυτό δεν
είναι τίποτα. Χθες βράδυ άνοιξαν και το σπίτι και το κεφάλι του Τάκη».
«Να παρακαλάμε, όταν μπούνε στο σπίτι μας, να μην είμαστε
μέσα»!!!

Θαρρείς ότι μόνο από κάποια «αγαθή;» σύμπτωση εξακολουθούμε να είμαστε ακόμη
ζωντανοί σ’ αυτήν τη χώρα «ξέφραγο αμπέλι», σ’ αυτό τον τόπο της ανεξέλεγκτης
βίας.

Ο φόβος μοιάζει να είναι το πλέον νομιμοποιημένο αίσθημα, που ως Έλληνες
αξίζει να μας διακατέχει.

Ηθικός πανικός. Κινδυνολογία. Αμέριστος φόβος.

Οι στατιστικές της Αστυνομίας για το 1999 αναφέρουν μείωση 3% των
ανθρωποκτονιών, 23% των διαρρήξεων και κλοπών και 14% των ληστειών.

Αν, όμως, ορίσεις κάτι ως πραγματικό, γίνεται πραγματικό στις συνέπειές του. Ο
φόβος του εγκλήματος γίνεται πιο πραγματικός από το ίδιο το έγκλημα. Ευνοεί
την ανάπτυξη μιας αυταρχικής προσωπικότητας. Διαμορφώνει πολίτες που τάσσονται
υπέρ της άκρατης καταστολής, υπέρ της θανατικής ποινής, υπέρ της εξόντωσης του
διαφορετικού και του «επικίνδυνου» ξένου, υπέρ της ποινικοποίησης της
καθημερινής ζωής.

Η καλλιέργεια ενός μαζικού φόβου του εγκλήματος είναι ο χειρότερος σύμβουλος
της δημοκρατίας.

Και ως προς την πρόταση; Σιωπή. Σιωπή για μια σύγχρονη αντεγκληματική
πολιτική, που βασίζεται στην πρόληψη και την κοινωνική επανένταξη. Ζητήματα
του καφενείου που λύνονται, καθώς παίζεις τάβλι.

Η διαφημιστική αυτή καμπάνια όσο κι αν προβάλλει μοντέρνα ακόμα και με
μεταμοντέρνες συμπαραδηλώσεις, στην πραγματικότητα συνδέεται με την πλέον
αναχρονιστική και απαρχαιωμένη περί τηλεθεατή αντίληψη.

Πρόκειται για την αντίληψη εκείνη, που θεωρεί τον τηλεθεατή παθητικό και
άβουλο αντικείμενο μιας εξωτερικής χειραγώγησης.

Μια τέτοια αντίληψη, κυρίαρχη στα πρώτα βήματα της τηλεόρασης, ήδη από τα τέλη
της δεκαετίας του ’40, με τις έρευνες του Paul Lazarsfeld από τη σχολή του
Columbia, έχει καταρριφθεί. Μια πληθώρα εμπειρικών δεδομένων έκτοτε συγκλίνουν
στη θεώρηση ότι η αδιαμόρφωτη μάζα δεν υφίσταται. Ο παθητικός δέκτης που
ανοίγει το στόμα του, για να δεχτεί σαν απροστάτευτο και πεινασμένο βρέφος την
τηλεοπτική τροφή, είναι ένας μύθος.

Ο τηλεθεατής κατασκευάζει τη δική του σημασία στα μηνύματα που δέχεται. Δεν
αρκείται στο να αναγνωρίσει απλώς μια σημασία που ενυπάρχει στο μήνυμα.
Επιλέγει από τις χιλιάδες των πληροφοριών που δέχεται. Οι ήδη διαμορφώμενες
απόψεις και η δική του αναπαράσταση της πραγματικότητας λειτουργούν σαν ένα
προστατευτικό φίλτρο, που αποκλείει από τη συνείδηση ορισμένα ερεθίσματα, ενώ
δέχεται άλλα.

Το γεγονός αυτό, τουλάχιστον όσον αφορά τους τηλεθεατές, που δεν είναι μικρά
παιδιά ή που δεν πάσχουν από κάποια διανοητική αναπηρία, δείχνει ότι τα
περιθώρια μιας άκρατης επιρροής τών μίντια είναι απολύτως περιορισμένα.

Δεν είναι μαζικά τα μαζικά μέσα επικοινωνίας. Δεν απευθύνονται, τελικά, σε
μάζες αλλά σε άτομα.

Ο τηλεθεατής, λοιπόν, διατηρεί τη δυνατότητα να απορρίψει το γκρίζο χρώμα.
Διατηρεί τη δυνατότητα να κρίνει ότι δεν είναι αυτό η πολιτική. Ότι πολιτικός
λόγος, όχι δεν είναι, και δεν μπορεί να είναι αυτός που αναδύεται μέσα από μια
τέτοια διαφήμιση. Ένας λόγος που επιλέγει σαν κυρίαρχο στοιχείο αυτού του
τόπου τον φόβο, τον κίνδυνο, το έγκλημα.

Το φαινόμενο της εγκληματικότητας είναι πολύ σοβαρό, για να γίνεται
αντικείμενο μικροκομματικής εκμετάλλευσης. Το ίδιο θα μπορούσαμε να πούμε και
για το ψυχοδιανοητικό επίπεδο του τηλεθεατή.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.