Οι… αιώνιοι φοιτητές

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας του ΥΠΕΠΘ, το 1999
οι φοιτητές των Ανώτατων Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων της χώρας μας (ΑΕΙ) ήταν
225.847. Μια «περιπλάνηση» στη διαχρονική εξέλιξη του φοιτητικού πληθυσμού
είναι ικανή για να διαπιστώσει κάποιος «διά γυμνού οφθαλμού» την αλματώδη
αύξηση του πληθυσμού αυτού, ιδιαίτερα τα τελευταία 25 χρόνια (πίνακας 1).

Οι 100 χιλιάδες των φοιτητών ΑΕΙ του 1975 διπλασιάζονται το 1991 για να
ξεπεράσουν τις 225 χιλιάδες τη φετινή ακαδημαϊκή χρονιά.

Βεβαίως, το φαινόμενο της ποσοτικής διεύρυνσης των φοιτητών δεν είναι ελληνικό
φαινόμενο. Τη χρονική περίοδο 1975 -1990 ο φοιτητικός πληθυσμός της Ευρώπης
αυξήθηκε σε ποσοστό περισσότερο από 80% (βλ. πίνακα 2).

Στην έρευνα αυτή επιχειρούμε να φωτίσουμε ορισμένες «παράδοξες» πλευρές της
φοίτησης στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, οι οποίες συνήθως μένουν στο περιθώριο
των συζητήσεων και παράλληλα, θρυμματίζοντας την ψυχρή αποτύπωση των
αριθμητικών μεγεθών, να αναδείξουμε την «κοινωνική σκιά» τους που κρύβεται
επιμελώς στο βάθος.

* Ποια είναι η σχέση εισακτέων και αποφοιτησάντων, κοντολογίς
ποια είναι τα «δεδομένα» (το software) της φοίτησης στην Τριτοβάθμια
Εκπαίδευση;

Μια «βαθύτερη βουτιά» στην ανάγνωση των μεγεθών της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης
αναδεικνύει με σαφήνεια μια διάκριση στη φοίτηση. Το 53% των εγγεγραμμένων
φοιτητών, περίπου 120 χιλιάδες χαρακτηρίζονται ως «ενεργοί» με κριτήριο την
παρουσία τους στα κανονικά εξάμηνα σπουδών, ενώ το 47%, περίπου 106 χιλιάδες
φοιτητές χαρακτηρίζονται ως «μη ενεργοί» καθώς βρίσκονται πέραν των κανονικών
χρόνων φοίτησης, δηλαδή είτε έχουν καθυστερήσει να πάρουν το πτυχίο τους είτε
έχουν εγκαταλείψει οριστικά τις σπουδές τους.

Χωρίς αμφιβολία πρόκειται για ένα σημαντικό ζήτημα καθώς σε κάθε 10 «ενεργούς»
φοιτητές, υπάρχουν άλλοι 9 οι οποίοι είναι εγγεγραμμένοι στο σπουδαστικό
«δυναμικό» της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης, χωρίς να γνωρίζει κανείς τους λόγους
της «καθυστέρησης» ή τους λόγους της εγκατάλειψης των σχολών τους, η πρόσβαση
στις οποίες κατακτήθηκε με αυξημένο κόπο και υπέρογκες ιδιωτικές εκπαιδευτικές
δαπάνες (φροντιστήρια προετοιμασίας κ.ά.).

Η πραγματικότητα αυτή αποκτά οξύτερα χαρακτηριστικά, ιδιαίτερα στα ΤΕΙ στα
οποία η σύγκριση του αριθμού των εισακτέων και του αριθμού των αποφοιτησάντων
για την τελευταία δεκαετία φανερώνει ότι, στην καλύτερη περίπτωση, σε κάθε
τρεις εισακτέους αποφοιτά μόνον ο ένας.

Οφείλουμε να επισημάνουμε στο σημείο αυτό, και πριν προχωρήσουμε στην ερμηνεία
του «φαινομένου», ότι δεν πρόκειται, βεβαίως, για μια νέα πραγματικότητα. Η
ανάγνωση του πίνακα 3 φανερώνει ότι και παλιότερα, π.χ. στη δεκαετία του ’80,
παρουσιάζεται ένα τμήμα του φοιτητικού πληθυσμού να καθυστερεί ή να
εγκαταλείπει τις σπουδές του. Όμως σήμερα υπάρχει μια διακριτή διαφορά σε
σχέση με το παρελθόν. Αυξάνεται χρόνο με το χρόνο το ποσοστό των «μη ενεργών»
φοιτητών που βρίσκονται πέρα από τα κανονικά εξάμηνα σπουδών καθώς το 1983
αποτελούσαν το 24%, το 1991 το 41%, το 1993 το 45% και σήμερα το 47%!

Τι συμβαίνει;

«… πτυχιούχοι Παντείου βρέθηκαν να απασχολούνται σε επαγγέλματα όπως
οδηγός, εργάτης, φορτοεκφορτωτής, κατασκευαστής
τροχών, τυπογράφος, αργυροχρυσοχόος, αποθηκάριος
κ.ά.».

(Έρευνα του ΕΚΚΕ «Κοινωνικά Χαρακτηριστικά της Απασχόλησης»).

Ας δούμε, λοιπόν, καταρχήν, εάν η καθυστέρηση ή εγκατάλειψη των σπουδών
Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης είναι ομοιόμορφα κατανεμημένη στις διάφορες σχολές
των ΑΕΙ, εάν δηλαδή σε όλα τα πανεπιστημιακά τμήματα παρουσιάζονται τα ίδια
περίπου ποσοστά των φοιτητών που βρίσκονται πέρα από τα κανονικά έτη φοίτησης.

Η ανάγνωση του πίνακα 4 φανερώνει ότι οι λεγόμενοι «μη ενεργοί» φοιτητές
βρίσκονται άνισα κατανεμημένοι στις διάφορες σχολές καθώς υπάρχουν
πανεπιστημιακά τμήματα με 30% κατά μέσο όρο «μη ενεργών» φοιτητών και άλλα με
υπερδιπλάσιο ποσοστό που φτάνει το 70% κατά μέσο όρο.

Τα μεγαλύτερα ποσοστά των θεωρούμενων «μη ενεργών» φοιτητών βρίσκονται στα
Τμήματα Μαθηματικών, Πολιτικών Επιστημών, Θεολογίας, Γεωλογίας, στο
Πανεπιστήμιο Πειραιώς (πρώην Βιομηχανική Σχολή), στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας
(πρώην Βιομηχανική Θεσσαλονίκης) και στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Εδώ οι
αναλογίες είναι εκρηκτικές καθώς σε κάθε δέκα εγγεγραμμένους φοιτητές οι 6-7
είναι «μη ενεργοί». Αντίθετα πολύ μικρότερα παρουσιάζονται τα ποσοστά των «μη
ενεργών» φοιτητών σε διάφορα Τμήματα του Πολυτεχνείου (ΕΜΠ), της Ανωτάτης
Σχολής Καλών Τεχνών (ΑΣΚΤ), της Ιατρικής ή της Πληροφορικής κ.λπ.

Η «εγκατάλειψη» των σπουδών Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης είναι σίγουρο ότι
«τρέφεται», συντηρείται και διογκώνεται από την «κρίση των διαπιστευτηρίων»,
από την αυξημένη «ανεργία των πτυχίων», την υποαπασχόληση ή την
ετεροαπασχόληση που «προσβάλλει» όλο και πιο έντονα, την τελευταία δεκαετία,
τους πτυχιούχους Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης.

Δεν μπορεί προφανώς να θεωρηθεί τυχαίο το γεγονός ότι οι σχολές με αυξημένα
ποσοστά «μη ενεργών» φοιτητών συνοψίζουν στα χαρακτηριστικά τους ασαφή
επαγγελματικό προσδιορισμό, έχουν μικρή «αξία» πτυχίου στην αγορά εργασίας και
γενικά θεωρούνται σχολές χαμηλού κύρους και γοήτρου.

Και είναι γνωστό, βέβαια, ότι ο κάθε φοιτητής έχει συγκεκριμένες
επαγγελματικές βλέψεις – φιλοδοξίες από το πτυχίο του.

Από έρευνα που έγινε στις αρχές της δεκαετίας του 1970 από την πανεπιστημιακό
Ιωάννα Λαμπίρη – Δημάκη προέκυπτε ότι οι φοιτητές, την περίοδο εκείνη,
αναπαύονταν στη βεβαιότητα ότι ο τίτλος σπουδών τους συνδεόταν με ένα νήμα με
τη δυνατότητα άσκησης επαγγέλματος με καλή αμοιβή και υψηλό κύρος. Σε νεώτερη,
όμως, έρευνα (1990) από τις απαντήσεις των φοιτητών των μαζικών Σχολών του
Παντείου, των Σχολών Κοινωνικών και Οικονομικών Επιστημών καθώς και διαφόρων
Σχολών των ΤΕΙ στην ερώτηση «τι περιμένετε επαγγελματικά από το
πτυχίο», εύκολα μπορεί να βγάλει κάποιος το συμπέρασμα ότι αρκετοί
σπουδαστές θεωρούν, βέβαια, ότι η απόκτηση του πτυχίου τούς καταξιώνει στον
οικογενειακό και κοινωνικό περίγυρο αλλά όσον αφορά στις προσδοκίες τους για
επαγγελματική «τακτοποίηση» αυτές είναι πολύ χαμηλές.

Παράλληλα, αν εξετάσουμε την κοινωνική σύνθεση του φοιτητικού πληθυσμού, θα
διαπιστώσουμε ότι στις σχολές στις οποίες παρουσιάζονται μεγάλα ποσοστά
καθυστέρησης ή εγκατάλειψης των σπουδών υπάρχει μια υπεραντιπροσώπευση των
χαμηλών κοινωνικών στρωμάτων, ενώ αντίθετα στις υπόλοιπες σχολές π.χ. ΕΜΠ,
Ιατρική κ.λπ.) υπάρχει μια υπεραντιπροσώπευση των ευνοημένων κοινωνικών
στρωμάτων.

Στα πλαίσια αυτά δεν πρέπει να βρίσκεται έξω από το ερμηνευτικό μας μενού και
η παράμετρος του κόστους των σπουδών που γίνεται τόσο περισσότερο δυσβάστακτο
όσο απομακρύνεται η υποσχετική απόσβεσή του.

Ακριβώς αυτή η αντιμετώπιση του αυξημένου κόστους σπουδών που ξεπερνάει για
τον φοιτητή που σπουδάζει εκτός περιοχής κατοικίας τις 130.000 δρχ. μηνιαίως,
σε συνδυασμό με την εσωτερίκευση των αμφίβολων επαγγελματικών προοπτικών,
είναι πολύ πιθανό να υπαγορεύει το «διαζύγιο κοινή συναινέσει» του φοιτητή με
τη σχολή του και το αναγκαστικό «συνοικέσιο» με την πρόωρη είσοδό του στην
παραγωγή πριν από την ολοκλήρωση των σπουδών του.