Μαύρη τρύπα στα γκάλοπ

Το σύνδρομο της Γαλλίδας δασκάλας καταδιώκει τις εταιρείες δημοσκοπήσεων,
αλλά και τα επιτελεία των κομμάτων: σε μια εκλογική αναμέτρηση στη Γαλλία, οι
εταιρείες δημοσκοπήσεων αποφάσισαν ότι το 12% του δείγματός τους πρέπει να
αποτελείται από γυναίκες ηλικίας άνω των 65%.

Οι άνθρωποί τους που «αμολήθηκαν» με τα ερωτηματολόγια ανά χείρας, διαπίστωσαν
ότι στη συντριπτική τους πλειοψηφία οι κυρίες αυτές ήταν σοσιαλίστριες και…
δασκάλες. Όμως, οι πάντες γνώριζαν, εξ ιδίας εμπειρίας, ότι οι πιο πολλές
γηραιές κυρίες ήταν κάτι παραπάνω από δεξιές. Τι είχε συμβεί; Πολύ απλό: οι
μόνες γυναίκες άνω των 65 που άνοιξαν την πόρτα για να απαντήσουν στα γκάλοπ
ήταν οι δασκάλες σοσιαλιστικών πεποιθήσεων. Οι άλλες, η μεγάλη μάζα των
δεξιότατων κυριών, έκαναν ότι δεν άκουσαν καν το κουδούνι. Το αποτέλεσμα ήταν
πως το δείγμα των εταιρειών, σε ποσοστό 12%, ήταν «στρεβλό». Έκτοτε, στους
δημοσκόπους της Γαλλίας κυκλοφορεί η έκφραση ως ανέκδοτο ­ «προσοχή στις
δασκάλες!».

Η Ελλάδα, ύστερα από μία μακρά περίοδο «ευκρινών» γκάλοπ, στις εκλογές του
2000 βρίσκεται αντιμέτωπη με το σύνδρομο της δασκάλας ­ οι πόρτες για αυτούς
που ρωτούν εκ μέρους των εταιρειών έμειναν σε μεγάλο βαθμό κλειστές. Σύμφωνα
με πληροφορίες, τουλάχιστον ένα στα δύο σπίτια δεν άνοιξαν την πόρτα για τους
«γκαλοπίστες». Στέλεχος μεγάλης και έγκυρης εταιρείας υποστηρίζει ότι, για τη
δική του τουλάχιστον εταιρεία, το 40% «έφαγε πόρτα» και πρωταγωνιστές στην
άρνηση είναι οι κάτοικοι «εύπορων» προαστίων της Αθήνας (Κηφισιά, Νέα
Ερυθραία, Φιλοθέη κ.ά.)

Κι εδώ κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί «και λοιπόν; Τι σημασία έχει πόσοι
απάντησαν τελικά, αφού αντικαταστάθηκαν από άλλους, πρόθυμους να απαντήσουν».
Η σημασία έγκειται στο γεγονός ότι ένα μεγάλο μέρος των ψηφοφόρων ­ διότι όσοι
κράτησαν κλειστή την πόρτα πάνε στην κάλπη ­ δεν καταγράφεται σε καμιά
κατηγορία οποιασδήποτε μέτρησης: δεν υπάρχει σε αυτούς που δηλώνουν ότι
προτίθενται να ψηφίσουν το τάδε κόμμα, δεν υπάρχει ούτε στην κατηγορία των
αναποφάσιστων ούτε στην κατηγορία αυτών που δεν θέλουν να αποκαλύψουν την
πρόθεση ψήφου τους, αλλά δέχονται να απαντήσουν σε άλλα ερωτήματα. Η εκλογική
συμπεριφορά αυτού του άγνωστου «Χ» είναι προφανές ότι επηρεάζει καθοριστικά το
εκλογικό αποτέλεσμα.

Η μόνη «άμυνα» που έχουν πλέον οι εταιρείες ­ και τα κομματικά επιτελεία ­ για
να αντιμετωπίσουν το «σύνδρομο της δασκάλας» είναι αυτό που αποκαλούν
«στάθμιση του δείγματος», μονάχα που κι αυτή, όπως δείχνει η εμπειρία, είναι
εξαιρετικά επισφαλής: το 1981, στη Γαλλία, όταν τα γκάλοπ έπεσαν και πάλι όλα
έξω, υπαίτιος ήταν ο… Ζορζ Μαρσέ. Τα γκάλοπ τού έδιναν 18%-19% και στην
κάλπη πήρε μόλις 15%, με αποτέλεσμα να εκλεγεί ο Φρανσουά Μιτεράν και να χάσει
ο υποψήφιος της Δεξιάς, Ζισκάρ Ντ’ Εστέν. Τι είχε συμβεί; Οι δημοσκόποι
βασίστηκαν στην ιστορική τους εμπειρία, η οποία έλεγε ότι το Κ.Κ. έπαιρνε
πάντα στα γκάλοπ γύρω στο 13 με 14%, στην κάλπη όμως «εισέπραττε» το 20%.
Προσάρμοσαν, λοιπόν, το δείγμα αναλόγως. Μονάχα που οι κομμουνιστές
εμφανίστηκαν και στα γκάλοπ να παίρνουν 15% ­ και πήραν και στην κάλπη 15%.
Αντίστοιχες προσαρμογές (σ.σ.: σταθμίσεις) έκαναν στη Γαλλία και για το Εθνικό
Μέτωπο, καθώς είχαν διαπιστώσει ότι πολλοί ψηφοφόροι του «ντρέπονται» να
ομολογήσουν πως το ψηφίζουν.

Το… αντίστροφο ποσοστό παρατηρείται μέχρι το 1996 στην Ελλάδα σε ό,τι αφορά
τον ΣΥΝ: το κόμμα εμφανίζεται πάντα στα γκάλοπ να παίρνει περισσότερο από ό,τι
στις κάλπες. Η εξήγηση είναι… κοινωνιολογική: θεωρείται πιο αποδεκτό ­ σε
ορισμένες κατηγορίες ψηφοφόρων ­ να είσαι ΣΥΝ, ενώ μέχρι πρόσφατα ορισμένοι
απέφευγαν να δηλώνουν ΠΑΣΟΚ. Αυτό έχει αλλάξει, σύμφωνα με ορισμένους
επικοινωνιολόγους, στις εκλογές του 2000: ο ΣΥΝ εμφανίζεται στα γκάλοπ να
παίρνει μικρότερο ποσοστό από την προηγούμενη εκλογική του δύναμη, ενώ το
ΠΑΣΟΚ θεωρείται πολύ πιο αποδεκτό.

Οι «παγίδες» που εμπεριέχει η λεγόμενη στάθμιση φαίνονται καθαρά από πρόσφατο
γκάλοπ μεγάλης εταιρείας: στο ερώτημα «τι ψηφίσατε το ’96», τα αποτελέσματα
απέχουν μακράν των πραγματικών αποτελεσμάτων εκείνων των εκλογών ­ το ΠΑΣΟΚ
εμφανίζεται να έχει πάρει κοντά στο… 50%, ο ΣΥΝ, το ΔΗΚΚΙ και η ΠΟΛ.ΑΝ. πολύ
κάτω από το πραγματικό τους ποσοστό, η Ν.Δ. αντιστοίχως σαφώς κάτω και το μόνο
που παρουσιάζει μια «αντικειμενικότητα» μεταξύ «δείγματος» και προηγουμένου
αποτελέσματος είναι το ΚΚΕ.

Στέλεχος εταιρείας δημοσκοπήσεων «ομολογεί» ότι με τα ίδια στοιχεία, του ιδίου
γκάλοπ, ανάλογα με τον τρόπο στάθμισης «θα μπορούσα να βγάλω από το ότι
προηγείται το ΠΑΣΟΚ της Ν.Δ. τέσσερις μονάδες, μέχρι υπολείπεται της Ν.Δ.
τέσσερις μονάδες». Και ο ίδιος μάς λέει ότι, αντίστοιχα, το Σάββατο πριν από
την Κυριακή των εκλογών του ’96, είχε στα χέρια του μέτρηση στην οποία
εφάρμοσε και τους είκοσι τρόπους στάθμισης και ανάλογα έβγαλε αποτελέσματα που
κυμαίνονταν από 2% μπροστά η Ν.Δ. έως 5% μπροστά το ΠΑΣΟΚ!

Στην «κινούμενη άμμο» που συνιστούν οι «κλειστές πόρτες» και η «στάθμιση»,
υπάρχουν μόνο μερικά πολύ περιγραφικά δεδομένα. Για παράδειγμα, θεωρείται
σχεδόν βέβαιο ότι μεταξύ αυτών που αρνούνται συμμετοχή σε γκάλοπ υπάρχει μια
κατηγορία αδιάφορων προς την πολιτική ή τους πολιτικούς, άνθρωποι που
κουράστηκαν από τις έρευνες, άνθρωποι πολυάσχολοι και άνθρωποι που γενικώς
δυσκολεύονται στην επικοινωνία. Στις «αλλοιώσεις» που έχουν τα δείγματα,
συμβάλλει το γεγονός ότι αυτός που έχει αλλάξει κομματική προτίμηση από το ’96
μέχρι το 2000 μπορεί να ακολουθήσει δύο «στρεβλές» για το αποτέλεσμα στάσεις:
η μια είναι να «ξεχάσει» τι ψήφισε το ’96, διότι με τη σημερινή του οπτική
θεωρεί την τότε επιλογή του αξιοκατάκριτη. Η άλλη είναι να αποκρύψει τι θα
ψηφίσει τώρα και πάλι διότι ντρέπεται, τούτη τη φορά για την τωρινή του
επιλογή. Και οι δύο είναι καταστροφικές για την εγκυρότητα του αποτελέσματος.

Η στρατηγική των κομμάτων

Τα δεδομένα αυτά είναι, σε μεγάλο βαθμό, γνωστά στα επικοινωνιακά επιτελεία
των κομμάτων και, κυρίως, των δύο μεγάλων κομμάτων που έχουν στις τάξεις τους
και επαγγελματίες. Η Ν.Δ., για παράδειγμα, απευθύνεται το τελευταίο διάστημα
συστηματικά στους αποστασιοποιημένους από την πολιτική, θεωρώντας πως «έχει
δεμένους» τους δικούς της ψηφοφόρους και «την παίρνει» να χτυπήσει στα «θολά
νερά».

Για το ΠΑΣΟΚ, τα πράγματα είναι πιο ασαφή, καθώς ­ ως κυβέρνηση ­ έχει
πολιτικό και «καταφατικό» λόγο. Σε μια προσπάθεια να αποφευχθεί το αμφίσημο
των γκάλοπ σε ό,τι αφορά το εκλογικό αποτέλεσμα, επελέγη το… ποντάρισμα στο
πρόσωπο του Πρωθυπουργού. Και τούτο διότι είναι πολύ πιο σίγουρα τα
αποτελέσματα σε ό,τι αφορά τη δημοτικότητα του Κώστα Σημίτη. Μονάχα που, όπως
λέει επικοινωνιακό στέλεχος, αυτή η στρατηγική «απέδωσε ό,τι ήταν να αποδώσει
­ το ερώτημα είναι τι κάνεις στο παρά πέντε της κάλπης».

Έτσι, ο μεν κ. Καραμανλής αναδεικνύει σε «σημαία» του τον κεντρώο χώρο, ο δε
κ. Σημίτης επισημαίνει με κάθε ευκαιρία ότι η Ν.Δ. είναι η γνωστή, κλασική
Δεξιά, που δεν έχει καμιά σχέση με το Κέντρο. Και οι δύο, με τον όρο Κέντρο
στην πραγματικότητα εννοούν τους αναποφάσιστους, αυτούς που δεν απαντούν και
αυτούς που αμφιταλαντεύονται.

Η αβεβαιότητα των αποτελεσμάτων των δημοσκοπήσεων ­ για την πρόθεση ψήφου ­
στρέφει τους επικοινωνιολόγους στην αξιοποίηση «τάσεων» περισσότερο και όχι
αριθμών. Επισημαίνουν έτσι ότι, με βάση όλες τις έως τώρα έρευνες, η ανοδική
πορεία που παρουσίαζε το ΠΑΣΟΚ από τον Σεπτέμβριο μέχρι τον Φεβρουάριο δείχνει
να έχει ανακοπεί τις τελευταίες δύο εβδομάδες, ότι η συσπείρωση του
κυβερνώντος κόμματος στο ίδιο χρονικό διάστημα δείχνει μια κάμψη, ότι η
μετατόπιση ψηφοφόρων από το ΠΑΣΟΚ προς τη Ν.Δ. είναι μεγαλύτερη του
αναμενομένου, ότι πλέον υπάρχει μια μετατόπιση ψηφοφόρων από το ΔΗΚΚΙ στη
Ν.Δ., πως έχει αυξηθεί το ποσοστό αυτών που δηλώνουν ότι θα ψηφίσουν «για να
εκφράσουν διαμαρτυρία».

Και, βέβαια, μπορεί οι δημοσκοπήσεις να απαγορεύεται πλέον να δημοσιοποιηθούν,
αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν γίνονται για λογαριασμό κομμάτων, κυρίως.
Επίσης συνεχίζεται η επεξεργασία των στοιχείων των ήδη γνωστών γκάλοπ και η
ιστορία έχει δείξει ότι τα συμπεράσματά τους διαρκώς αναθεωρούνται…