ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Έρημος δημοκρατίας

Άλλος ένας πρόεδρος θα αποπειραθεί να εκσυγχρονίσει τη Ρωσία. Φροντίζοντας
φυσικά να σταματήσει εκεί που η ελευθερία του λαού απειλεί τα προνόμιά του.

ΕΣΣΔ – Ρωσία – Τσετσενία. «Ψηφίστε Πούτιν» (του Πλαντύ, από το «L’ Express»)

Συντηρητικός εκσυγχρονισμός: έτσι αποκαλεί ο Ρώσος κοινωνιολόγος Ανατόλι
Βισνέφσκι την προσπάθεια που κάνουν τους πέντε τελευταίους αιώνες όλες οι
ρωσικές ελίτ να καλύψουν την αιώνια καθυστέρηση της χώρας σε σχέση με τη Δύση.
Η κοινωνία όμως, τόσο στην οργάνωση όσο και στη νοοτροπία της, παραμένει
αρχαϊκή. Και ο λόγος είναι ότι οι ηγεσίες διαπιστώνουν γρήγορα πως η
χειραφέτηση των μαζών θα απειλούσε την εξουσία τους και την κοινωνική ιεραρχία
­ και κάνουν πίσω. Σε αντίθεση με τις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, για τις
οποίες το κράτος, η οικογένεια, οι θεσμοί πρέπει (θεωρητικά τουλάχιστον) να
είναι στην υπηρεσία του πολίτη, στη Ρωσία ο πολίτης προσδιορίζεται
αποκλειστικά σε σχέση με τον ρόλο του στην κοινωνία. Εκεί η κοινωνία είναι
ατομικιστική, εδώ ολιστική.

Μετά την κατάργηση της φεουδαρχίας, το 1861, οι αλλαγές που σημειώθηκαν στη
Ρωσία ήταν σημαντικές και οι τεχνολογικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις που
ακολούθησαν γέννησαν νέα κοινωνικά στρώματα με νέες ανάγκες. Οι
εκσυγχρονιστές, όμως, γρήγορα κατέφυγαν και πάλι στον αυταρχισμό. Το ίδιο
συνέβη με τα στρώματα που προετοίμασαν την επανάσταση: κατάφεραν να
καταστρέψουν το παλιό καθεστώς, αλλά όταν άρχισαν να κτίζουν προσέκρουσαν στα
ίδια εμπόδια. Τις αντιφάσεις της ρωσικής κοινωνίας δεν μπόρεσε να τις
ξεπεράσει ούτε ο Λένιν ούτε ο Χρουστσώφ. Ο σοβιετικός εκσυγχρονισμός, λέει ο
Βισνέφσκι στον «Νουβέλ Ομπζερβατέρ», δημιούργησε τον Homo sovieticus, ένα
υβρίδιο που συνδυάζει χαρακτηριστικά της νεωτερικότητας και του παραδοσιακού
ολισμού. Όσο για τον Γκορμπατσώφ, έκανε φιλότιμες προσπάθειες να αλλάξει τη
χώρα. Πίστευε όμως ότι μπορεί να κρατήσει τα καλά στοιχεία του συστήματος και
να εγκαταλείψει τα κακά. Στην πραγματικότητα, ολόκληρο το σύστημα ήταν
καταδικασμένο.

Η πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος άφησε πίσω της μια έρημο δημοκρατίας.
Δεν υπήρξε ούτε μια ιδέα, ούτε ένα κόμμα, ούτε ένας άνθρωπος, που να μπορεί να
αντισταθμίσει τη δύναμη της απληστίας, του κυνισμού, της διαφθοράς. Οι ίδιοι
άνθρωποι που πλούτισαν από τις ιδιωτικοποιήσεις θέλουν τώρα ένα ισχυρό κράτος
για να υπερασπιστεί την παλιά κατάσταση πραγμάτων. Η προπαγάνδα τους αποτελεί
μείγμα ημισοβιετικών και ημιπαραδοσιακών ιδεών: ο ρωσικός μεσσιανισμός, η
μεγάλη αυτοκρατορία, οι παραδοσιακές αξίες, η αντίθεση στον φιλελευθερισμό και
τη Δύση. Και η κοινωνία για άλλη μια φορά ακολουθεί. Αρκεί να δει κανείς τις
1.700 εκθέσεις από τις τέσσερις γωνιές της χώρας που υπέβαλαν στο ίδρυμα
«Μνήμη» οι έφηβοι της Ρωσίας στο πλαίσιο του διαγωνισμού «Το άτομο στη Ρωσία
του 20ού αιώνα». Ηρωές τους είναι ο …Αντρόπωφ και οι στρατιώτες που
πολέμησαν στο Αφγανιστάν και την Τσετσενία. Ο εθνικισμός είναι παρών σε όλα τα
κείμενα. Οι νέοι της Ρωσίας στηρίζουν τις ελπίδες τους στην παράδοση. Γι’
αυτούς, η Ιστορία περιορίζεται στον 18ο και 19ο αιώνα. Ο 20ός ισοδυναμεί με
την καταστροφή.