Ο καρκίνος της καστανιάς κι η «γρίπη» του αμπελιού

Άγνωστες ιστορίες, μικρές και μεγάλες μάχες, με όπλα φυσικά και άλλα,
κατασκευασμένα στα εργαστήρια, εκτυλίσσονται καθημερινά στα δάση και τις
καλλιεργούμενες εκτάσεις ανά την Ελλάδα. Έντομα και μύκητες, που ταξιδεύουν
πάνω από ηπείρους και ωκεανούς, ασθένειες που κρύβονται στις ρίζες, τα κλαδιά
και τους κορμούς των δέντρων, σκιαγραφούν την απειλή που δεν φαίνεται, που δεν
μετριέται μαζί με τον ετήσιο απολογισμό καμένων δασικών εκτάσεων, που περνά
στα «ψιλά» των αναφορών και των προτάσεων περί διαχείρισης των δασικών
οικοσυστημάτων, των περιοχών που καλύπτουν το 49,3% της συνολικής έκτασης της
Ελλάδας.

Ο καρκίνος στις καστανιές του Αγίου Όρους έχει ιστορία εκατό και πλέον χρόνων.
Έχει ταξιδέψει από την Ιαπωνία στην Αμερική κι απο εκεί στη Γαλλία και την
Ιταλία για να φτάσει στη χώρα μας μαζί με τα ιταλικά στρατεύματα, κρυμμένος
μέσα σε κασόνια με πυρομαχικά. Έχει καταστρέψει ανυπολόγιστο αριθμό δέντρων
στη Χαλκιδική, αλλά και στο Πήλιο, όπου όμως σύντομα η φύση δημιούργησε από
μόνη της το… φυσικό αντίδοτό του.

Οι φτελιές, σ’ όποιο σημείο της Ελλάδας κι αν φυτρώσουν, είναι καταδικασμένες
να ζήσουν μόνο μέχρι την ηλικία των 30 χρόνων… Μετά, ένας μύκητας που
προσβάλλει τον κορμό τους, αρχίζει να μετρά το χρόνο αντίστροφα. Το καραγάτσι,
το μαύρο ξύλο της φτελιάς, δεν χρησιμοποιείται πια όπως παλιά για την
κατασκευή επίπλων, γιατί απλούστατα είναι… άρρωστο.

Ειδικοί δασολόγοι και φυτοπαθολόγοι εργάζονται σκληρά για να καταπολεμήσουν
τις ­ άγνωστες στους πολλούς ­ ασθένειες των δασών, οι οποίες υπάρχουν και
εξαπλώνονται εδώ και εκατομμύρια χρόνια. Η διαφορά είναι ότι κάποτε, η φύση
είχε δύναμη… Μπορούσε και δημιουργούσε απο μόνη της «αντίδοτα», γεννούσε
οργανισμούς ανταγωνιστικούς των βλαπτικών. Ενώ σήμερα, υπό το καθεστώς της
οικοπεδοποίησης, των καταπατήσεων, της λαθροϋλοτομίας, της ελλιπούς
διαχείρισης και φροντίδας, τα δέντρα και τα δάση έχασαν την ικανότητα
αυτοπροστασίας τους.

Έναν αιώνα και μερικά χρόνια μετρά η ιστορία του καρκίνου της καστανιάς, της
αρρώστιας που παλεύουν εδώ και χρόνια να καταπολεμήσουν ειδικοί επιστήμονες
στα δάση του Αγίου Όρους. Το κουβάρι αρχίζει να ξετυλίγεται στις αρχές του
1900, όταν ένας Αμερικανός γεωπόνος θέλησε να… ενδυναμώσει τις καστανιές των
Ηνωμένων Πολιτειών και για τον σκοπό αυτό ταξίδεψε μέχρι την Ιαπωνία και την
Κίνα.

Κινέζοι και Ιάπωνες είχαν το προνόμιο να έχουν καστανιές με χοντρό κορμό,
ικανές να βγάζουν μεγάλους καρπούς, σε αντίθεση με τις καστανιές που φύτρωναν
στις ΗΠΑ, οι οποίες είχαν λεπτό κορμό και έβγαζαν πολύ μικρά κάστανα. Θέλοντας
να «μπολιάσει» τις αμερικανικές καστανιές με τις ιαπωνικές, ο γεωπόνος
επέστρεψε στη χώρα του με τις αποσκευές του γεμάτες σπόρους, καρπούς και
κλαδιά. Δεν γνώριζε όμως πως έφερνε μαζί κι έναν μύκητα, που στην Ιαπωνία και
την Κίνα είχε φυσικούς εχθρούς που περιόριζαν τη δράση του και δεν τον άφηναν
να γίνει επικίνδυνος. Από τη στιγμή όμως που έφτασε στα δάση με τις καστανιές
των ΗΠΑ, εξελίχθηκε σε ένα θανατηφόρο καρκίνωμα.

Η εξάπλωσή του, από την ώρα που οι αμερικανικές καστανιές μπολιάστικαν με
σπόρους από την Ιαπωνία, ήταν ανεξέλεκτη.

«Μέχρι και τις αρχές του αιώνα, οι καστανιές στις ΗΠΑ απλώνονταν σε έκταση
τρεις φορές μεγαλύτερη από την έκταση της Ελλάδας», αναφέρει ο κ. Δημήτρης
Καϊλίδης, συνταξιούχος καθηγητής στο Τμήμα Δασολογίας του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. «Και μέσα σε 20 χρόνια, ο καρκίνος αυτός τις
νέκρωσε…».

Μέχρι το 1916, ο καρκίνος της καστανιάς είχε φθάσει και στην Ευρώπη, μαζί με
τα αμερικανικά στρατεύματα που αποβιβάζονταν τότε στη Μασσαλία. «Οι στρατιώτες
είχαν μαζί τους στύλους από ξύλο καστανιάς, τους οποίους χρησιμοποιούσαν για
να στηρίζουν επάνω τους τα μαγνητικά τηλέφωνα», λέει ο κ. Καϊλίδης. Από αυτούς
τους στύλους «δραπέτευσε» ο καρκινογόνος μύκητας για να εξαπλωθεί στα δάση με
τις καστανιές της Γαλλίας και από εκεί να φθάσει μέχρι την Ιταλία.

Παρά τη δραματική εξάπλωση της ασθένειας της καστανιάς, το ξύλο της δεν έχασε
την αξία του για την υλοτομία. Τόσο οι Ιταλοί όσο και οι Γάλλοι συνέχισαν να
το χρησιμοποιούν για να την κατασκευή επίπλων, αλλά και… κασονιών, με τα
οποία μετέφεραν πυρομαχικά στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Μαζί
με τέτοια κασόνια, στα οποία οι Ιταλοί στρατιώτες μετέφεραν όπλα και
πυρομαχικά, έφθασε ο καρκίνος του αιωνόβιου φυλλοβόλου δένδρου και στην
Ελλάδα, αρχικά στο Άγιον Όρος και μετά στο Πήλιο.

«Η πρώτη φορά που εντοπίστηκε καρκίνος στις καστανιές του Πηλίου ήταν γύρω στο
1964», αναφέρει ο κ. Καϊλίδης. «Εκεί όμως, η φύση βρήκε σχετικά γρήγορα το…
φάρμακο. Δημιούργησε μια νέα ποικιλία, ανθεκτική στον βλαπτικό μύκητα και ένα
φυσικό αντίδοτο στην ασθένεια. Το δάσος του Πηλίου, επειδή δεν υπήρχε υλοτομία
να το εξασθενήσει, βρήκε τη δύναμη να θεραπευτεί από μόνο του. Αντίθετα, στο
Άγιον Όρος και γενικότερα στη Χαλκιδική, η ασθένεια βρήκε τα δένδρα…
μαλθακά. Το έδαφος έχανε σιγά σιγά τη δύναμή του, οι παλιές και ανθεκτικές
καστανιές κόβονταν και τα νέα δένδρα (εκείνα με ηλικία μικρότερη των 50 ετών)
δεν μπόρεσαν να αντισταθούν δημιουργώντας ένα φυσικό αντίδοτο στον καρκίνο».

Σήμερα, ειδικοί επιστήμονες, δασοπόνοι και φυτοπαθολόγοι, εργάζονται
συστηματικά προσπαθώντας να βρουν το φάρμακο που θα γιατρέψει τις καστανιές
του Αγίου Όρους. Με τη βοήθεια αρκετών εκατοντάδων εκατομμυρίων, από
επιχορηγήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πολλοί ειδικοί, μεταξύ των οποίων και οι
φυτοπαθολόγοι του Ινστιτούτου Δασικών Ερευνών, βρίσκονται πολύ κοντά στο να
δημιουργήσουν στο εργαστήριο το… αντίδοτο. Πρόκειται για έναν παρόμοιο
μήκυτα, ο οποίος δημιουργεί φυλές ανταγωνιστικές του παθογόνου και τα μέχρι
στιγμής πειράματα έχουν φέρει αποτελέσματα που γεννούν πολλές ελπίδες πως ο
καρκίνος της καστανιάς τελικά θα καταπολεμηθεί.

Πώς ταξίδεψε η αρρώστια της φτελιάς

Πάνω στα έντομα, με τον αέρα ή με τα μεταναστευτικά πουλιά ταξιδεύουν ασθένειες και επικίνδυνα φυτοπαράσιτα από χώρα σε χώρα ή ακόμη κι από τη μια ήπειρο στην άλλη

Την αρρώστια της φτελιάς δεν έχουν καταφέρει ακόμη να την αντιμετωπίσουν οι
ειδικοί δασοπόνοι και φυτοπαθολόγοι. Κι ας εμφανίστηκε στην Ελλάδα πριν από
τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο κι ας σκοτώνει από τότε όλα τα ψηλά δένδρα, αμέσως
μόλις φθάσουν στην ηλικία των τριάντα χρόνων. Όπως εξηγεί ο κ. Σπύρος Ντάφης,
πρώην καθηγητής στο Τμήμα Δασολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου
Θεσσαλονίκης, πρόκειται για έναν μύκητα που προσβάλλει τα δένδρα όταν φθάσουν
στην ηλικία των 30 ετών και τα ξηραίνει.

«Και αυτή η αρρώστια εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην Αμερική, στις αρχές του
αιώνα. Από εκεί έφθασε στην Ολλανδία και από την Ολλανδία ήρθε και στις δικές
μας φτελιές, γι’ αυτό και ονομάστηκε “η ολλανδική ασθένεια της φτελιάς”.
Πιθανολογείται πως ταξίδεψε από τη μία ήπειρο στην άλλη μαζί με εμπορεύματα
από καραγάτσι, το μαύρο ξύλο της φτελιάς δηλαδή που χρησιμοποιείται κυρίως
στην επιπλοποιία». Από τη στιγμή που ο μύκητας “εγκαταστάθηκε” στα δένδρα της
Ευρώπης, το ταξίδι του πάνω στην ίδια ήπειρο ήταν πλέον θέμα χρόνου για να
ξεκινήσει…

«Με τον αέρα, με τα έντομα ή τα πουλιά που μεταναστεύουν από το ένα μέρος της
γης στο άλλο, οι σπόροι των φυτών ταξιδεύουν κι αυτοί και μαζί και η
αρρώστια», εξηγεί ο κ. Ντάφης. «Κάπως έτσι έφθασε και η ασθένεια της φτελιάς
από την Ολλανδία στην Ελλάδα, πλήττοντας όλα σχεδόν τα παραποτάμια δάση, εκεί
δηλαδή όπου ευδοκιμεί το δένδρο αυτό, ακριβώς επειδή το ξύλο του αντέχει στο
νερό».

Παρά τις προσπάθειες και τις έρευνες που γίνονται για να βρεθεί το… αντίδοτο
σε αυτή την ασθένεια, λύση δεν έχει υπάρξει ακόμη. Το καραγάτσι, όπως είναι
γνωστό το δένδρο της φτελιάς, είναι υγιές τα τριάντα πρώτα χρόνια της ζωής
του. Μετά την ηλικία των 30 προσβάλλεται από τον συγκεκριμένο μύκητα, ο οποίος
«παγώνει» την ανάπτυξη του δένδρου και αρχίζει σιγά σιγά να το εξοντώνει. Γι’
αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν μπορεί κανείς να βρει στην Ελλάδα… γηρασμένες φτελιές.

Ζωύφια με καταστροφική δύναμη

Τα πεύκα (πάνω) κινδυνεύουν από μια ασθένεια που μεταφέρουν τα σκαθάρια, ενώ η καστανιά (κάτω), ιδιαίτερα στο Άγιο Όρος και τη Χαλκιδική, δίνει εδώ και δεκάδες χρόνια μάχη ενάντια στον καρκίνο

Είναι μικροσκοπικά ζωύφια, που όμως έχουν καταστροφική δύναμη στις περιπτώσεις
όπου η συντήρηση και η φροντίδα των δασών… ξεχνιέται. Τα ακμαία ανήκουν στην
ίδια οικογένεια με τα σκαθάρια και, παρ’ όλο που δεν ξεπερνούν σε μέγεθος τα
2,5 χιλιοστά, αποτελούν τον υπ’ αριθμόν ένα εχθρό για τα δένδρα που έχουν ξερά
κλαδιά, είναι εξασθενημένα ή έχουν προσβληθεί από μύκητες.

Σε ένα δάσος με πολλά ξεχασμένα στην τύχη τους δένδρα, όπου αφθονούν τα ξερά
κλαδιά και λείπουν οι φυσικοί εχθροί τους (τα πουλιά και μια σειρά από άλλα
παράσιτα ή ακάρεα), τα ακμαία υπερ-πολλαπλασιάζονται και μπορούν ακόμη και να
προκαλέσουν την ξήρανση των δένδρων.

Τα σκαθάρια αυτά, που δεν διακρίνονται με γυμνό μάτι, συνηθίζουν να ανοίγουν
στοές μέσα στα κλαδιά και στους κορμούς των δένδρων, ακριβώς κάτω από τον
φλοιό, να κινούνται και να αφήνουν εκεί τα αυγά τους. Τρέφονται επίσης με τους
φυτικούς ιστούς του φλοιού, μέχρι που κάνουν τα δένδρα αδύναμα.

Ο μοναδικός τρόπος να προφυλαχθούν τα δένδρα και τα δάση από την παρουσία
τους, είναι η συστηματική φροντίδα και ο καθαρισμός των ξερών κλαδιών.

Τα εντομοκτόνα δεν μπορούν να μειώσουν τον πληθυσμό τους, όταν αυτός αυξάνεται
επικίνδυνα, μιας και οι στοές που δημιουργούν κάτω απο τον φλοιό τούς
προσφέρουν ιδανική προστασία και κάλυψη.

ΓΝΩΡΙΖΕΤΕ ΟΤΙ…

*** Ένα είδος σκόρου, ένα μικρό έντομο που ανήκει στην ίδια οικογένεια με τις
πεταλούδες και έχει τη λατινική ονομασία Porthetria dispar, έχει καταστρέψει
τεράστιες δασικές εκτάσεις στις ΗΠΑ. Στην Ευρώπη όμως και στην Ελλάδα οι
ζημιές που προκαλεί είναι περιορισμένες κι αυτό γιατί εδώ υπάρχουν οι φυσικοί
εχθροί του, τα παράσιτα και τα αρπακτικά που αναλαμβάνουν να κρατούν τον
πληθυσμό του υπό έλεγχο. Δεν το γνώριζε αυτό ο Γάλλος εντομολόγος που, εν έτει
1869, μετέφερε το συγκεκριμένο έντομο από την Ευρώπη στη Μασαχουσέτη των
Ηνωμένων Πολιτειών, προκειμένου να το διασταυρώσει με τον κοινό μεταξοσκώληκα.
Μερικά έντομα διέφυγαν από τα κλουβιά εκτροφής και άρχισαν να
πολλαπλασιάζονται ελεύθερα, καταβροχθίζοντας τεράστιες ποσότητες φύλλων από τα
δένδρα της περιοχής. Και όσο κι αν παλεύουν όλα αυτά τα χρόνια οι Αμερικανοί
να περιορίσουν την εξάπλωσή του, όλες οι προσπάθειές τους έχουν πέσει στο
κενό. Σε Βορά, Νότο και Δύση, το Porthetria dispar καταστρέφει κάθε χρόνο
μεγάλες δασικές εκτάσεις.

Περισσότερα από τα μισά αμπέλια της Ελλάδας έχουν προσβληθεί από το παράσιτο φυλλοξήρα

*** Τα… σκαθάρια είναι εκείνα που συχνά ευθύνονται για την εξάπλωση μιας
ασθένειας που χτυπάει τα πεύκα, παραμορφώνοντας τις βελόνες και τα κλαδιά
τους, ενώ μπορεί ακόμη και να τα νεκρώσει. Η αρρώστια ξεκινάει από ένα
παράσιτο, το οποίο μεταφέρουν τα σκαθάρια. Το παράσιτο είναι ένας νηματώδης
σκώληκας με την ονομασία Β. lignicolus, ο οποίος πολλαπλασιάζεται μέσα στους
ρητινοφόρους αγωγούς των πεύκων. Ο πληθυσμός του αυξάνεται με γεωμετρική
πρόοδο, μέχρι που τελικά καταστρέφει τα κύτταρα του δένδρου. Σε περιοχές όπου
δεν υπάρχουν σκαθάρια, τα πεύκα είναι υγιή.

*** Η φυλλοξήρα (Phylloxera vitifoliai) είναι ένα φυτοπαράσιτο που πλήττει τα
αμπέλια και ήρθε για πρώτη φορά στην Ευρώπη από τις ΗΠΑ, το 1860. Μέσα σε 25
χρόνια, είχε εξαπλωθεί και καταστρέψει το ένα τρίτο των αμπελιών της Γαλλίας,
για να φθάσει και στην Ελλάδα, με κάποια καθυστέρηση ομολογουμένως, χάρη στους
ελέγχους που γίνονταν στα τελωνεία. Πρόκειται για τους λεγόμενους
φωτοϋγιεινούς ελέγχους, από τους οποίους περνούν όλα τα εισαγόμενα γεωργικά
προϊόντα και φυτικά υλικά (δενδρύλλια, άνθη, σπόροι, βολβοί, μοσχεύματα,
κ.λπ). Κι όταν οι έλεγχοι αυτοί… ατόνησαν, η φυλλοξήρα βρήκε τον δρόμο
ανοιχτό και έφθασε μέχρι τη Θράκη, τη Μακεδονία, την Ήπειρο, τη Θεσσαλία, τη
Στερέα Ελλάδα (με εξαίρεση ένα τμήμα της Αιτωλοακαρνανίας), την Πελοπόννησο
και τους Νομούς Κορινθίας, Αχαΐας και Αργολίδας. Έφθασε επίσης (πιθανότατα
πάνω σε καφάσια με τα οποία μεταφέρονταν σταφύλια) σε πολλά νησιά των
Δωδεκανήσων και στον Νομό Ηρακλείου στην Κρήτη. Σήμερα, προκειμένου να
περιορισθεί η εξάπλωση του εντόμου αυτού που καταστρέφει τα αμπέλια, έχει
απαγορευθεί στις λεγόμενες «μη φυλλοξηρικές» περιοχές η εισαγωγή κλαδιών ή
ριζών αμπελιού, κοπριάς ακόμη και… κιβωτίων συσκευασίας σταφυλιών.