Για 2 λόγους μίκρυνε η ψαλίδα

Οι έξι πανελλαδικές δημοσκοπήσεις που πραγματοποιήθηκαν το πρώτο εικοσαήμερο
του Μαρτίου και δημοσιοποιήθηκαν τις τελευταίες ημέρες, καταγράφουν όλες μια
ουσιαστική ισοδυναμία των δύο μεγάλων κομμάτων, περιορίζοντας το μικρό
προβάδισμα που φαίνεται να είχε εξασφαλίσει το ΠΑΣΟΚ, αμέσως μετά την
αναγγελία των εκλογών (βλ. «ΤΑ ΝΕΑ», 9/3/2000).

Το αρνητικό για την κυβέρνηση πολιτικό και οικονομικό κλίμα της αντίστοιχης
περιόδου (με την κρίση του Χρηματιστηρίου) και η αυξημένη συσπείρωση της Ν.Δ.
­ που αποτελεί πλέον τη μοναδική κομματική έκφραση του συντηρητικού χώρου, για
πρώτη φορά τα τελευταία δέκα χρόνια ­ είναι οι δύο σημαντικότεροι παράγοντες
που ερμηνεύουν τη μικρή αυτή μεταβολή των εκλογικών προτιμήσεων που
αποτυπώνουν οι δημοσκοπήσεις.

Ανοιχτή αναμέτρηση

Το κυριότερο επομένως συμπέρασμα που προκύπτει από τη συγκριτική μελέτη των
πρόσφατων δημοσκοπήσεων είναι ότι η έκβαση της εκλογικής αναμέτρησης παραμένει
ανοιχτή, θυμίζοντας σε πολλά σημεία το αντίστοιχο κλίμα αβεβαιότητας που
επικρατούσε στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1996.

Οι ομοιότητες εξάλλου με την προηγούμενη προεκλογική περίοδο δεν περιορίζονται
μόνο στις μικρές διαφορές που εμφανίζει η εκλογική επιρροή των δύο μεγάλων
κομμάτων. Αποτυπώνονται επίσης και στη σταθερότητα που παρουσιάζει η κατανομή
του εκλογικού σώματος με βάση την πιο μακροπρόθεσμη έννοια της κομματικής
ταύτισης.

Οι… κοντινοί

Όπως φαίνεται στον σχετικό πίνακα ( Κομματική ταύτιση 1996 – 2000) που
δημοσιεύουμε, τόσο το 1996 όπως και σήμερα, το 1/3 περίπου του εκλογικού
σώματος δηλώνει ότι αισθάνεται «κοντά» (ή «πολύ κοντά») στη Ν.Δ. και
ταυτόχρονα «μακριά» (ή «πολύ μακριά») από το ΠΑΣΟΚ (κατηγορία Α).

Κι αν το 1996 μια σημαντική μερίδα από τους πολίτες αυτούς δήλωναν ταυτόχρονα
ότι αισθάνονται «κοντά» και σε κάποιο μικρό κόμμα, σήμερα (μετά και την
απόσυρση της Πολιτικής Άνοιξης), η συντριπτική τους πλειοψηφία εμφανίζεται ως
μονοκομματικά ταυτισμένη με τη Ν.Δ. (κατηγορία Α1).

Η επιρροή ΠΑΣΟΚ

Σε σύγκριση με τη συμπαγή αυτή βάση της Ν.Δ., το ΠΑΣΟΚ εμφανίζεται να έχει
ελαφρώς ευρύτερη επιρροή ­ το 36,3% του εκλογικού σώματος αισθάνεται «κοντά»
(ή «πολύ κοντά») του και ταυτόχρονα «μακριά» (ή «πολύ μακριά») από τη Ν.Δ.
(κατηγορία Β) ­ αλλά αντιμετωπίζει επίσης και μεγαλύτερο ανταγωνισμό
από τα μικρά κόμματα.

Εδώ όμως εντοπίζεται και η κρισιμότερη διαφοροποίηση του σημερινού κομματικού
σκηνικού, από το αντίστοιχο του 1996. Οι τριγμοί που είχε υποστεί το ΠΑΣΟΚ, το
πρώτο εξάμηνο του 1996 κατά τη φάση σταθεροποίησης της νέας ηγεσίας, είχαν
διαμορφώσει ένα ρευστό τοπίο στον χώρο της Κεντροαριστεράς, που επέτρεπε την
ταυτόχρονη συμπάθεια τόσο προς το ΠΑΣΟΚ όσο και προς τα μικρά (αριστερά και
κεντροαριστερά) κόμματα.

Σήμερα, μετά τέσσερα χρόνια διακυβέρνησης και αντίστοιχα σκληρής
αντιπολίτευσης και από τα τρία κόμματα της ελάσσονος αντιπολίτευσης, ο χώρος
αυτός (κατηγορία Β2), έχει συρρικνωθεί από το 22,5% στο 10,7%.

Δεν παύει όμως να υπάρχει και να συνιστά μια από τις κρισιμότερες παραμέτρους
για την έκβαση της εκλογικής αναμέτρησης. Γιατί μόνον αν το ΠΑΣΟΚ κατορθώσει
να προσεταιριστεί το σύνολο σχεδόν αυτού του χώρου (όπως σε μεγάλο βαθμό το
πέτυχε το 1996), θα μπορέσει να εξασφαλίσει ένα σχετικά ασφαλές προβάδισμα ως
προς τη Ν.Δ.

Οι κεντροδεξιοί

Οι δύο άλλοι κρίσιμοι χώροι του εκλογικού ανταγωνισμού είναι αφενός η μικρή
αλλά όχι ευκαταφρόνητη μερίδα, κεντροδεξιών κυρίως, ψηφοφόρων που αισθάνονται
ταυτοχρόνως «κοντά» και στο ΠΑΣΟΚ και στη Ν.Δ. (κατηγορία Γ) και
αφετέρου οι αποστασιοποιημένοι από τα κόμματα πολίτες (κατηγορία Ε) που
δηλώνουν ότι αισθάνονται «μακριά» από όλα τα κόμματα.

Και σ’ ό,τι αφορά την πρώτη κατηγορία, ο προσανατολισμός της ψήφου φαίνεται
ότι μάλλον ισομοιράζεται ανάμεσα στα δύο μεγάλα κόμματα.

Τελείως απροσδιόριστη, και εν πολλοίς απρόβλεπτη, παραμένει όμως η συμπεριφορά
των αποστασιοποιημένων ψηφοφόρων, το μεγαλύτερο μέρος των οποίων (πάνω από
70%, δηλαδή περίπου 10% του συνολικού εκλογικού σώματος) τροφοδοτεί σήμερα την
«αδιευκρίνιστη ψήφο».

Στις εκλογές του1996 η μερίδα αυτή των αποστασιοποιημένων ψηφοφόρων είχε, σε
σημαντικό βαθμό, στραφεί προς τα μικρά κόμματα, ενώ, όσον αφορά την επιλογή
μεταξύ των δύο μεγάλων, το ισοζύγιο ήταν ελαφρώς ευνοϊκό για το ΠΑΣΟΚ.

Σήμερα όμως που η απήχηση των μικρών κομμάτων έχει σημαντικά αποδυναμωθεί, ο
ανταγωνισμός των δύο μεγάλων κομμάτων στον κρίσιμο αυτό χώρο αποκτά μεγαλύτερη
οξύτητα και σημασία.

Αυτός φαίνεται μάλιστα να είναι και ο κύριος επικοινωνιακός στόχος της Ν.Δ., η
οποία, εκμεταλλευόμενη την ισχυρή κομματική ταύτιση που διαθέτει, μπορεί να
προσανατολίσει τις προσπάθειές της αποκλειστικά και μόνο στην προσέλκυση
αποστασιοποιημένων (από την πολιτική) ψηφοφόρων (αρνητική διαφήμιση,
αντικαθεστωτικός λόγος κ.λπ.).

Αντίθετα, το ΠΑΣΟΚ οφείλει να συγκεράσει διαφορετικούς τύπους επικοινωνίας
και να απευθυνθεί σε διαφοροποιημένα ακροατήρια (κεντροδεξιοί, κεντροαριστεροί
αλλά και ακομματικοί), ώστε να μπορέσει να κεφαλαιοποιήσει την ευρύτερη
επιρροή που συνολικά διαθέτει, σε σύγκριση με τη Ν.Δ.

Το μυστικό των «σιωπηλών»

Πριν από τριάντα πέντε χρόνια, στις γερμανικές βουλευτικές εκλογές του 1965,
οι δημοσκοπήσεις που δημοσιεύτηκαν μέχρι και δεκαπέντε ημέρες πριν από τις
εκλογές προέβλεπαν την απόλυτη ισοπαλία Χριστιανοδημοκρατών και
Σοσιαλδημοκρατών. Οι κάλπες όμως ανέδειξαν νικητές τους Χριστιανοδημοκράτες με
διαφορά 8 ποσοστιαίων μονάδων. Η Elizabeth Noelle – Neumann, επικεφαλής του
Ινστιτούτου Allenbach, ενώ είχε επίσης προβλέψει την ισοπαλία των δύο
κομμάτων, δεκαπέντε ημέρες πριν από τις εκλογές άλλαξε σταδιακά την εκτίμησή
της, προσεγγίζοντας το τελικό αποτέλεσμα, με βάση τα στοιχεία από τις έρευνες
των τελευταίων ημερών. Όμως, όπως η ίδια εξήγησε αναλυτικά στο κλασικό βιβλίο
που δημοσίευσε αργότερα («Η σπειροειδής της σιωπής»), τα καινούργια δεδομένα
των τελευταίων ημερών δεν διέφεραν ουσιαστικά από εκείνα των προηγούμενων
ερευνών. Αυτό που είχε αλλάξει εν τω μεταξύ τις δύο τελευταίες βδομάδες ήταν
τα κριτήρια που υιοθέτησε για την ερμηνεία των στοιχείων η Neumann,
ξαναδιαβάζοντας όλη τη σειρά των δημοσκοπήσεων. Από την εμπειρία της αυτή
οδηγήθηκε στη διατύπωση της θεωρίας για τη «σπειροειδή της σιωπής» που
αποτελεί έκτοτε σημείο αναφοράς για την αξιολόγηση και ερμηνεία των
προεκλογικών ερευνών. Γιατί το κρισιμότερο σημείο στην προσπάθεια προσομοίωσης
της πραγματικότητας δεν είναι η καταγραφή αυτών που έχουν φωνή, αλλά η
προσέγγιση εκείνων που επιλέγουν τη σιωπή.