ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η διαχείριση της φύσης

Με τον όρο «διαχείριση της φύσης» εννοούμε όλες εκείνες τις δράσεις
αποκατάστασης, διατήρησης, προστασίας και ανάδειξης της φυσικής μας
κληρονομιάς, κυρίως προστατευόμενων περιοχών, που στην Ελλάδα, συγκριτικά με
τις ευρωπαϊκές χώρες, έχουν ιδιαίτερη αξία με ποσοτικά όσο και ποιοτικά
κριτήρια.

Αντίθετα, εκεί που υστερούμε ακόμα είναι η υιοθέτηση σύγχρονων αντιλήψεων για
τη διαχείρισή τους τόσο σε επίπεδο αρχών και στόχων όσο και σε επίπεδο
εφαρμογής.

Για παράδειγμα, το φλέγον ζήτημα της εξεύρεσης των αναγκαίων οικονομικών πόρων
για την αειφορική διαχείριση των ευαίσθητων περιοχών πρέπει να ιδωθεί μέσα από
μια νέα οπτική. Δεν χρειάζεται πλέον να περιμένει κανείς τον κρατικό κορβανά
διότι απλούστατα, όπως συμβαίνει και σε άλλους τομείς δραστηριοτήτων της
σύγχρονης ζωής, οι απαραίτητες δράσεις μπορούν να χρηματοδοτηθούν μέσω
ανταποδοτικών τελών ή ακόμα και επιχειρηματικών πρωτοβουλιών σε καθορισμένα
νομικά πλαίσια. Εάν το κράτος αναλαμβάνει τις επενδυτικές δαπάνες, τα έξοδα
λειτουργίας και συντήρησης μιας προστατευόμενης περιοχής πρέπει να
εξασφαλίζονται από εκείνους που «απολαμβάνουν» τα συγκεκριμένα αγαθά. Αυτό
άλλωστε ισχύει για την παροχή υπηρεσιών και αγαθών κοινωνικού και
περιβαλλοντικού χαρακτήρα (καθαριότητα, αποχέτευση κ.ά.). Ο στόχος λοιπόν
είναι η προώθηση της αυτοχρηματοδότησης και στο πεδίο της προστασίας της
φύσης.

Εξίσου θεμελιακό ζήτημα είναι εκείνο της συμμετοχής των παραγωγικών και
κοινωνικών δυνάμεων στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων που αφορούν τις κάθε
είδους διαχειριστικές ενέργειες. Μέχρι σήμερα στη χώρα μας η διαχείριση των
κάθε είδους προστατευόμενων αγαθών ήταν αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατικών
υπηρεσιών (δασικών, αρχαιολογικών κ.ά.). Οι τοπικές κοινωνίες ήσαν «εκτός
παιχνιδιού» με ελάχιστη έως μηδενική παρουσία στη διαδικασία διαχείρισης. Κατά
συνέπεια η Τοπική Αυτοδιοίκηση α’ και β’ βαθμού που αποτελεί τη συνταγματικά
κατοχυρωμένη πολιτική έκφραση των κοινωνιών αυτών, αλλά και άλλες δυνάμεις,
όπως οι μη κυβερνητικές οργανώσεις, είναι ανάγκη ν’ αποκτήσουν τον θεσμικό
τους ρόλο και να συμβάλουν με τον δικό τους τρόπο στην προστασία της φύσης σε
συνεργασία με τις κρατικές αρχές. Καμία δράση διαχείρισης της φύσης δεν μπορεί
να είναι βιώσιμη χωρίς μια ελάχιστη κοινωνική συναίνεση και αποδοχή. Όμως, αν
η ύπαρξη οικονομικών πόρων αποτελεί αναγκαία συνθήκη για μια πετυχημένη
διαχείριση, η κοινωνική συνεργασία είναι αναμφισβήτητα όχι μόνον αναγκαία αλλά
και ικανή συνθήκη.

Η εισαγωγή των ανωτέρω καινοτομιών στο ελληνικό σύστημα διαχείρισης της φύσης
απαιτεί μεταξύ άλλων την ύπαρξη των κατάλληλων μέσων, δηλαδή των ειδικών
φορέων διαχείρισης προστατευόμενων περιοχών που υπάρχουν στις ευρωπαϊκές
χώρες. Μέσω των φορέων αυτών διευκολύνεται όχι μόνο η εφαρμογή της
αυτοχρηματοδότησης αλλά και η συμμετοχή όλων των δυνάμεων που εμπλέκονται με
τον ένα ή τον άλλον τρόπο στην υπόθεση της προστασίας του φυσικού
περιβάλλοντος.

Με τον νόμο 2742/99 για τη «Χωροταξία και Αειφόρο Ανάπτυξη» δίδεται για πρώτη
φορά η δυνατότητα σύστασης και λειτουργίας τέτοιων οργανωτικών δομών. Οι
φορείς διαχείρισης αποτελούν θεσμική τομή γιατί ακριβώς βάζουν στο «παιχνίδι»
της προστασίας της φύσης όλους εκείνους τους «παίκτες» που μέχρι σήμερα ήσαν
θεσμικά αποκλεισμένοι από αυτό. Η μελλοντική πορεία θα δείξει αν το πείραμα θα
πετύχει κι αν τα νέα εργαλεία θ’ αξιοποιηθούν με τον πλέον κατάλληλο και
αποτελεσματικό τρόπο, δηλαδή με πολιτική και κοινωνική υπευθυνότητα από όλους
εκείνους που θα κληθούν να υλοποιήσουν προγράμματα προστασίας του φυσικού
περιβάλλοντος γενικότερα.

Είναι αναμενόμενο ότι οι αγκυλώσεις ­ συντεχνιακού και γραφειοκρατικού
χαρακτήρα ­ που επικρατούν ακόμη σ’ ορισμένα μυαλά θ’ αποτελέσουν ανασχετική
δύναμη στην αίσια έκβαση του εγχειρήματος. Ο περιβαλλοντικός συντηρητισμός
έχει ακόμη στην Ελλάδα αρκετούς οπαδούς. Οι κρατικιστές είναι ένα (δυστυχώς)
μη απειλούμενο, ακόμα, είδος της ανθρώπινης πανίδας. Παρά ταύτα, η φιλοσοφία
που διέπει σήμερα την πολιτική για τη φύση ύστερα από τις εξτρεμιστικές (και
γι’ αυτό συντηρητικές) θέσεις που κυριάρχησαν κατά καιρούς εστιάζεται στην
εγκαθίδρυση μιας ισοτιμίας στη σχέση ανθρώπου – φύσης. Η φύση δεν μπορεί να
είναι απλώς ο «υπηρέτης» ενός αλαζονικού ανθρώπινου γένους, αλλά ούτε και το
δόγμα «η φύση για τη φύση» μπορεί να είναι σήμερα αποδεκτό. Στον σημερινό
κόσμο της πολυπλοκότητας η υιοθέτηση μιας «διαλογικής» στάσης κατά το πρότυπο
του Ε. Morin αποτελεί ίσως τη χρυσή τομή πάνω στην οποία μπορεί να στηριχθεί
μια σύγχρονη πολιτική διαχείρισης και προστασίας της φύσης.

Ο αναπληρωτής καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ηλίας Μπεριάτος είναι
γενικός γραμματέας του ΥΠΕΧΩΔΕ.