Το ιερό παραμύθι της αττικής γης

Σε όλα τα «μικρά» παιδιά ­ ανεξαρτήτως ηλικίας ­ αρέσουν τα παραμύθια. Αν
μάλιστα συνδυάσεις όμορφα παραμύθια με ταυτόχρονη επίσκεψη στο μέρος στο οποίο
αναφέρεται ο μύθος ή, ακόμα καλύτερα, η ιστορία, τότε δημιουργείς ένα υπέροχο
βίωμα που δανείζεται στοιχεία από το «όνειρο» και την πραγματικότητα μαζί. Ο
συνδυασμός είναι καταλυτικός και το αποτέλεσμα ξεπερνά κάθε προσδοκία. Η
σημερινή μικρή και εύκολη περιήγηση στην Αττική κάπως έτσι έγινε, κάπως έτσι
δημιουργήθηκε στο μυαλό μου. Σκεπτόμουν δηλαδή έναν «μπαμπά» ή μία «μαμά» που,
ξεσκονίζοντας τη βιβλιοθήκη, αρχίζει να διαβάζει για ιερούς χώρους της
αρχαιότητας. Ανακατεύοντας την ιστορία με τη μυθολογία, πλάθει ένα ωραίο
παραμύθι που το «σερβίρει» όχι μόνο στα παιδιά αλλά και στον ίδιο του/της τον
εαυτό. Δεν απομένει παρά ένα κυριακάτικο πρωινό, ένα πρωινό σχόλης, να
ξεκινήσει για να γνωρίσει από κοντά τον τόπο του πρωτότυπου «παραμυθιού». Ο
τόπος ανταποκρίνεται στις προσδοκίες όλων και η ψυχή γεμίζει με ευχαρίστηση.

Υπάρχουν πολλοί τέτοιοι ιεροί τόποι στην Αττική, δυο βήματα από το σπίτι 4
εκατομμυρίων ανθρώπων και το μόνο που χρειάζεται είναι… να πας. Ξεχάστε τις
«στείρες» σχολικές επισκέψεις σε αρχαιολογικούς χώρους, δεν είναι αναγκαίο να
δείτε μονάχα μερικές σκόρπιες πέτρες. Εδώ μιλάμε για υπέροχα παραμύθια που
ξαφνικά μπορούν να ζωντανέψουν εμπρός στα έκπληκτα μάτια μικρών και μεγάλων.
Προσωπικά δεν έχω παρά να σας προτείνω τέσσερα ιερά της Αττικής από τα πλέον
σημαντικά, αλλά και άγνωστα στους περισσότερους. Ελπίζω να το ευχαριστηθείτε
όπως εγώ.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Για να γράψω τις μικρές δικές μου ιστορίες, χρησιμοποίησα
στοιχεία από το τεύχος 39 (6/91) του περιοδικού «Αρχαιολογία», τον τόμο
«ΑΤΤΙΚΑ – ΠΑΥΣΑΝΙΟΥ ΠΕΡΙΗΓΗΣΙΣ» της Εκδοτικής Αθηνών, το βιβλιαράκι «Περίπατοι
στην Αθήνα και την Αττική» της Ιωάννας Φωκά και του Πάνου Βαλαβάνη (Εκδόσεις
Κέδρος) και τα επιμέρους βιβλία του υπουργείου Πολιτισμού τα οποία θα βρείτε
προς πώληση στους αρχαιολογικούς χώρους.

Αμφιαράειον

Ένα από τα πλέον ξακουστά θεραπευτήρια σε όλη την Ελλάδα ήταν αυτό του
Αμφιαράου, ανάμεσα στην Αττική και τη Βοιωτία. Χτίστηκε στα τέλη του 5ου αιώνα
π.Χ. και λειτούργησε επί οκτώ αιώνες διαθέτοντας ιδιαίτερη «λάμψη» και κύρος.
Ήταν κάτι ανάμεσα σε υπνοθεραπευτήριο και μαντείο, αφού ο Αμφιάραος από ήρωας
έγινε θεός και εκτός από μάντης ήταν και γιατρός. Οι μαντικές ικανότητες του
Αμφιαράου οφείλονταν στον παππού του, τον Μελάμποδα, τον πρώτο μάντη και
ψυχοθεραπευτή της αρχαιότητας και ανάμεσα στους πελάτες του ιερού ήταν ο
Κροίσος, ο Λυσίμαχος (βασιλιάς της Θράκης), ο στρατηγός Μαρδόνιος, ο Βρούτος ο
δολοφόνος του Καίσαρα και ο Ρωμαίος στρατηγός Σύλλας.

Στο Αμφιαράειον όταν έμπαινες για θεραπεία ή για χρησμό πλήρωνες είσοδο,
σύμφωνα με τον κανονισμό του τυπικού των επισκεπτών. Έδινες 9 οβολούς (ποσόν
ίσο με τρία ημερομίσθια ανειδίκευτου εργάτη) και αν ήθελες να κοιμηθείς στο
ιερό έδινες κάτι παραπάνω. Η θεραπεία ξεκινούσε με νηστεία (τρεις ημέρες το
κρασί και μία το φαγητό). Ακολουθούσε η θυσία ενός κριαριού και ο προσκυνητής
κοιμόταν επάνω στο νωπό δέρμα του σφαγίου, περιμένοντας τον θεό να εμφανιστεί
στον ύπνο του και να του δώσει χρησμό. Μετά τη «θεραπεία» οι πιστοί προσέφεραν
αναθήματα (τύπια) ή τάματα, όπως τα λέμε σήμερα. Αν δει κανείς το χάλκινο
ανάγλυφο τάμα με τη μορφή παραμορφωμένου χεριού που βρέθηκε στο Αμφιαράειο και
το συγκρίνει με τα αντίστοιχα που βλέπουμε σε σημερινούς ιερούς χώρους (όπως
π.χ. στην Παναγία της Τήνου) δεν θα βρει καμία διαφορά! Ιδιαίτερη αναφορά
χρειάζεται επίσης και το υδραυλικό ρολόι που βρέθηκε (προς τη μεριά των
κατοικιών). Το μικρό πέτρινο πηγάδι έδειχνε την ώρα καθώς άδειαζε
σταγόνα-σταγόνα το νερό από μια μικρή τρύπα στον πυθμένα του!

Για να πας σήμερα στην πευκόφυτη ρεματιά του Αμφιαράειου Ιερού ακολουθείς την
έξοδο της Εθνικής Οδού Αθηνών – Λαμίας, προς Καπανδρίτι, παίρνεις τον δρόμο
για Κάλαμο και το βρίσκεις εύκολα σε απόσταση 18 χλμ. από τη διασταύρωση της
Εθνικής Οδού.

Ραμνούντα

Ακούγοντας τη λέξη Ραμνούντα, οι σύγχρονοι Αθηναίοι σκέπτονται μια από τις
ελάχιστες ήσυχες καλοκαιρινές παραλίες της αττικής γης… Ελάχιστοι είναι
εκείνοι που έχουν μπει στον κόπο να επισκεφθούν τον μικρό αρχαιολογικό χώρο
και να μάθουν περισσότερα για τη θεά Νέμεσι. Ο τόπος, τον 4ο αιώνα π.Χ., όπου
ο Δήμος Ραμνούντος (ράμνος είναι είδος θάμνου που αφθονεί στην περιοχή)
περνούσε τη χρυσή εποχή του δεν ήταν έρημος, όπως σήμερα. Πέρα από εκατοντάδες
αγροικίες, αποθήκες, πηγάδια, υπήρχε ένα μεγάλο φρούριο για τον έλεγχο του
νότιου Ευβοϊκού Κόλπου, μικρό λιμάνι με πολλές κατοικίες τριγύρω, εξαίρετα
ταφικά μνημεία και, φυσικά, το σπουδαιότερο ιερό της Ελλάδας αφιερωμένο στη
θεά Νέμεσι. Αν και σύμφωνα με τους μύθους, η Νέμεσις ήταν χθόνια θεότητα
(συνδεόταν στην Αττική με τους νεκρούς, ενώ άλλος μύθος την αναφέρει και σαν
μητέρα της Ωραίας Ελένης), εδώ λατρευόταν σαν «αγροτική». Φρόντιζε για τη
σωστή κατανομή των βοσκοτόπων και μεριμνούσε για τη διατήρηση της αγροτικής
τάξης και ισορροπίας. Βέβαια, η Νέμεσις τιμωρούσε αμείλικτα εκείνους που
διατάρασσαν την τάξη και το μέτρο. Εκπροσωπούσε ­ με λίγα λόγια ­ και τη θεία
εκδίκηση. Ο περιώνυμος περιηγητής της αρχαιότητας Παυσανίας την χαρακτηρίζει
ως την πιο αδυσώπητη απ’ όλους τους θεούς για όσους ανθρώπους ζουν ασεβώς και
συνδέει με τον τρόπο του τον ιερό χώρο του Ραμνούντος με τη νίκη των Αθηναίων
επί των Περσών στη μάχη του Μαραθώνα. Πράγματι, οι κάτοικοι της περιοχής
απέδωσαν την νίκη των Αθηναίων στην καταλυτική παρουσία του ιερού της θεάς, το
«νέο» διαδόθηκε και το Ιερό της Νεμέσεως γνώρισε μεγάλη ακμή. Σήμερα, ο
επισκέπτης, που θα ακολουθήσει τα 15 χιλιόμετρα της διαδρομής από τον Μαραθώνα
μέχρι τον περιφραγμένο αρχαιολογικό χώρο, θα θαυμάσει μονάχα τον περίβολο και
μερικά σκόρπια κομμάτια από τα Ιερά της Νεμέσεως και της Θέτιδος (μικρότερος
ναός ακριβώς δίπλα). Το υπόλοιπο κομμάτι έως τη θάλασσα παραμένει κλειστό πάνω
από πέντε χρόνια.

Βραυρώνα – Ιερό Αρτέμιδος

Αν ψάξουμε να βρούμε μερικές δραστηριότητες, οι οποίες διατηρούσαν ισορροπία
και αρμονία στη ζωή των ανθρώπων που κατοικούσαν στην αρχαία Αττική, θα πρέπει
να μιλήσουμε για ζωή στην εξοχή, κίνηση – γυμναστική άσκηση, χορό, μουσική,
οικογενειακή θαλπωρή, ανατροφή παιδιών, φροντίδα ζώων και φυτών και τόσα άλλα
που φαίνονται και αντιμετωπίζονται ως διαχρονικές αξίες ζωής. Αν χρειαζόμαστε
να βρούμε έναν τόπο που να αντλεί την αίσθηση αυτών των «αξιών» από τότε μέχρι
σήμερα, θα πρέπει να επισκεφθούμε το Ιερό της Αρτέμιδος στη Βραυρώνα. Μιλάμε
για ένα από τα αρχαιότερα και πιο σεβάσμια ιερά, όπου λατρευόταν η Βραυρωνία
Άρτεμις και η Ιφιγένεια, προστάτιδες της γονιμότητας και της ευτοκίας των
γυναικών.

Αν και σε μερικές γραμμές κειμένου δεν μπορεί κανείς να εξαντλήσει τις
πληροφορίες για ετούτο τον ιερό τόπο, η επίσκεψη στη μικρή κοιλάδα, ανάμεσα
στους λόφους, τη θάλασσα και τον ποταμό-χείμαρρο Ερασίνο είναι αποκαλυπτική.
Πριν από 5.500 χρόνια κατοικήθηκε για πρώτη φορά η περιοχή (Ύστερη Νεολιθική
Εποχή), στον 3ο αιώνα π.Χ. το ιερό εγκαταλείπεται, αλλά 800 χρόνια αργότερα
χτίζεται μια παλαιοχριστιανική βασιλική εκκλησία στους πρόποδες του λόφου,
μερικές εκατοντάδες μέτρα απόσταση από τον ναό της Αρτέμιδος. Ο τόπος είναι
διαχρονικά ιερός και γεμάτος θετική ενέργεια. Ενέργεια ζωής!

Οι πληροφορίες για ετούτο το σημαντικό ιερό έρχονται από τον Ηρόδοτο, τον
Ευριπίδη («Ιφιγένεια εν Ταύροις»), τον Θουκυδίδη («Αγροτικοί οικισμοί
Αττικής») και φυσικά από τον περιηγητή Παυσανία («Αττικά»). Αξίζει εδώ να
αναφέρουμε μια ιδιότυπη διαδικασία λατρείας της θεάς Αρτέμιδος, την “αρκτεία”
(άρκτος = αρκούδα, το ιερό ζώο της θεάς). Η αρκτεία ήταν ουσιαστικά η θητεία
μικρών κοριτσιών 5-10 ετών στο ιερό της θεάς. Τα παιδιά αυτά τα είχαν τάξει οι
γονείς στη θεά πριν από τον τοκετό. Κατά τη διάρκεια της αρκτείας, τα
κοριτσάκια ζούσαν στο ιερό και συμμετείχαν σε λατρευτικούς χορούς γύρω από τον
βωμό κρατώντας πυρσούς. Με τον τρόπο αυτό οι αρχαίοι πίστευαν ότι
εξευμενίζεται η θεά από την κακή συμπεριφορά των μεγάλων, η γη δίνει καρπούς
και οι γυναίκες κάνουν παιδιά.

Θορικός Λαυρίου

Οι τρύπες από τα πλούσια αργυρούχα κοιτάσματα της αρχαίας Λαυρεωτικής μπορεί
να είναι σφραγισμένες ερμητικά και οι φωνές των χιλιάδων δούλων που
μπαινόβγαιναν κουβαλώντας κοφίνια ακατέργαστου μέταλλου να μην ακούγονται
πλέον. Η σύγχρονη ιστορία του Λαυρίου, η Μακρόνησος απέναντι, οι τεράστιες
καμινάδες της ΔΕΗ και τόσα άλλα στοιχεία δίνουν άλλο «χρώμα» στην περιοχή.
Μονάχα το Σούνιο αναδύεται μοναδικά από τις ακτίνες του ζωοδότη ήλιου και μας
προσφέρει αξέχαστες εικόνες. Εκεί κοντά όμως βρίσκεται και ο Θορικός, ακμαία
πόλη στα προϊστορικά χρόνια και σημαντικό οχυρό των Αθηναίων στα κλασικά και
τα πρώιμα ελληνιστικά χρόνια.

Αποτελούσε το μεγαλύτερο οικιστικό κέντρο και το σημαντικότερο λιμάνι της
Λαυρεωτικής, με ιδιαίτερη στρατηγική σημασία στην περίοδο του Πελοποννησιακού
Πολέμου.

Ακόμα και ο περιηγητής Παυσανίας αγνόησε τον Θορικό στα «Αττικά», γιατί την
εποχή του είχε πλέον παρακμάσει. Μέχρι πριν από λίγο καιρό μάλιστα το
επιβλητικό θέατρο του Θορικού ήταν ξέφραγο αμπέλι και στην πρόσφατη επίσκεψή
μου εκεί μερικοί εργάτες τοποθετούσαν περίφραξη και έστρωναν το μονοπάτι, το
οποίο θα ακολουθούν οι επισκέπτες του αρχαιολογικού χώρου.

Το θέατρο του Θορικού (1 χλμ. από το Λαύριο και 15 χλμ. απόσταση από το
Σούνιο) είναι από τα αρχαιότερα της Αττικής (πιθανότατα χτίστηκε στα μέσα του
5ου αιώνα π.Χ.) και εξαιρετικά ενδιαφέρον ως κατασκευή. Το κοίλο του θεάτρου,
με χτιστά λίθινα εδώλια, δεν αποτελεί όπως στα άλλα θέατρα μισό κύκλο, αλλά
μισή έλλειψη και έχει στη μία πάροδο ναΐσκο του Διονύσου και στην άλλη
σύμπλεγμα μικρών δωματίων. Ενδιαφέρον έχει και η βορειοδυτική πλαγιά, όπου
βρισκόταν η βιοτεχνική συνοικία με μικρά σπίτια, στενούς δρόμους, με
εργαστήρια και πλυντήρια μεταλλεύματος και δύο μικρούς ναούς. Μετά την παρακμή
τού Θορικού, μεγάλο μέρος του υλικού των ναών της Δήμητρας και Κόρης, που
υπήρχαν στα δυτικά του θεάτρου, μεταφέρθηκε στην Αθήνα και χρησιμοποιήθηκε σε
ναό των Ρωμαίων στην Αγορά.